Μικρό αφιέρωμα γνωριμίας με το Ζήση Σκάρο

Μάρκος Ηλιάδης

Η αστική τάξη προσπαθούσε πάντοτε τόσο με την κοινωνική της πρακτική όσο και με τα φιλολογικά της όπλα ν’ αφομοιώσει ή να κουκουλώσει με τα εμπορευματικά προϊόντα του δικού της πολιτισμού, όλους τους  μεγάλους προοδευτικούς καλλιτέχνες και πριν απ’ όλους τους κομμουνιστές, προκειμένου να τους συντρίψει ή να τους αποκόψει από το λαό και το κίνημά του… Κι όταν οι αστοί δεν μπορούσαν με όλα τα μέσα που διέθεταν να τσακίσουν ένα σπουδαίο δημιουργό ή να κρατήσουν στην αφάνεια το έργο του, σκοντάφτοντας ακριβώς στη μεγάλη του ακτινοβολία, τότε, μετά το θάνατό του, αναλάμβαναν οι θεωρητικοί τους να  κάνουν τ’ αδύνατα δυνατά για να τον “ντουμπλάρουν”, να αποκρύψουν την ταξική του στράτευση και την ιδεολογική του θέση κι έτσι πια, “ρετουσαρισμένο” και ακίνδυνο, να τον “αποδώσουν” στο κοινό, στην πιο “ανώδυνη” εκδοχή του…

Δε θα μπορούσε ν’ αποτελέσει εξαίρεση στη χιλιοδοκιμασμένη αυτή τακτική τους και ο Ζήσης Σκάρος, σπουδαίος κομμουνιστής λογοτέχνης, από τους σημαντικότερους  εκπροσώπους του σοσιαλιστικού ρεαλισμού στην Ελλάδα.

Στις μέρες μας, παρ’ ότι σχετικά άγνωστος στο ευρύτερο κοινό και ιδίως στις νεότερες γενιές, ουσιαστικά παραμένει ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του λαϊκού μας προοδευτικού πολιτισμού, ένας από τη γενιά εκείνη των αγωνιστών διανοουμένων, που τόσο με το έργο τους όσο και με την ίδια τη στάση ζωής τους, ταυτίστηκαν μέχρι τέλους με τους πρωτοπόρους αγώνες της εργατικής τάξης και του λαού για την κοινωνική απελευθέρωση…

 

«Ο μαθητής ούτος είναι κομμουνιστής…»

Ο Απόστολος Ζήσης, όπως ήταν το πραγματικό του όνομα, έβδομο παιδί του αγρότη Χρήστου Ζήση, γεννήθηκε στο χωριό Κανάλια κοντά στην Καρδίτσα τη χρονιά του Κόκκινου Οκτώβρη και από τα μαθητικά του κιόλας χρόνια μπήκε στο μετερίζι του αγώνα. Οι παλιοί συμμαθητές του θυμούνταν πάντα τον «εκ φύσεως δαιμόνιο, έξυπνο, γλυκό, νευρικό, πολύ καλό μαθητή», που δέκα χρονών ακόμα «ξεσήκωνε τα άλλα παιδιά, έφτιαχναν κόκκινες σημαίες κι έκαναν παρέλαση για την Οχτωβριανή Επανάσταση…».

Το 1928 έδωσε εξετάσεις από την Ε’ τάξη του Δημοτικού των Καναλίων και πέρασε στη Β’ τάξη του Γυμνασίου του Φαναρίου. Τα Χριστούγεννα όμως παίρνει μεταγραφή για το Γυμνάσιο Καρδίτσας, μετά από επεισόδιο με έναν καθηγητή του. Οι περιπέτειες ωστόσο του πολιτικοποιημένου μαθητή μόλις άρχιζαν, αφού και σ’ αυτό το Γυμνάσιο τιμωρείται με χαρακτηριστική “συνέπεια” για τα πρώτα του αγωνιστικά βήματα καθ’ όλη τη διάρκεια της σχολικής του ζωής…

Η καθοριστική χρονιά για την ιδεολογική διαμόρφωση του νεαρού αγωνιστή έρχεται το 1933-34 (Ε’ τάξη), οπότε και αποβάλλεται οριστικά από όλα τα  Γυμνάσια της χώρας. Πώς και γιατί, το λένε τα σχολικά αρχεία που μεταξύ άλλων μαρτυρούν με πολύ χαρακτηριστικό τρόπο τη βαθιά ταξική φύση και το “διαχρονικό” σκοταδισμό του αστικού εκπαιδευτικού συστήματος: «Στις 23/11/1933 συνήλθεν ο σύλλογος των καθηγητών του Γυμνασίου εις έκτακτον συνεδρίαν, ίνα λάβη αποφάσεις επί της απεργιακής κινήσεως της γενομένης την εσπέραν της 15ης τρέχοντος υπό μαθητών του γυμνασίου συγκεντρωθέντων εις τη θέσιν “τσαΐρι”(…) Ο μαθητής ούτος είναι κομμουνιστής»(…) αφού πρωτοστάτησε στη μαθητική απεργία της 15ης/11/33 κατά των μέτρων (…) «τα οποία ελάμβανε το σχολείον κατά της διαδόσεως των κομμουνιστικών ιδεών μεταξύ των μαθητών.

Εκ των άνω ανακρίσεων προέκυψαν τα εξής: Ότι οι κύριοι οργανωταί της απεργίας ήσαν οι μαθηταί Ζήσης Απόστολος της Ε΄ τάξεως, (αναφέρονται και τρεις ακόμα μαθητές της ΣΤ΄ τάξης) οίτινες επανειλημμένως μέχρι σήμερον και κατά τα παρελθόντα σχολικά έτη πλείστας όσας αφορμάς έχουν δώσει. Ο σύλλογος ευρισκόμενος εν ολομελεία επί τη βάση των ανωτέρω αποδείξεων, αποφασίζει ομοφώνως να αποβάλλει διά παντός εκ του Γυμνασίου Καρδίτσης τους πρωτεργάτας της απεργιακής κινητοποιήσεως. Ως προς τον πρώτον μαθητήν, δηλαδή Ζήσην Απόστολον, ο σύλλογος εκφράζει την ευχήν, όπως το Σον Υπουργείον λαμβάνον υπ’ όψιν ότι ο μαθητής ούτος είναι κομμουνιστής, αυξήσει την ποινήν εις αποβολήν εξ όλων των σχολείων του κράτους».

Λίγους μήνες μετά την αποβολή του το 1934, ο Ζ. Σκάρος οργανώνεται στην ΟΚΝΕ και δημοσιεύει στην εφημερίδα  της “Νέος Λενινιστής” το πρώτο του διήγημα “Το αέρι του θανάτου”, που καταδίκαζε τη χρήση χημικών αερίων στον πόλεμο.

Το 1935, μετά από πολλές προσπάθειες, επιστρέφει στην ΣΤ’ τάξη του Γυμνασίου και αποφοιτά το 1936, ενώ την επόμενη χρονιά συλλαμβάνεται από το μεταξικό καθεστώς και καταδικάζεται σε δύο χρόνια φυλακή και ένα εξορία. Ωστόσο, μετά από έφεση, και οκτάμηνη κράτηση στις φυλακές της Καρδίτσας, αποφυλακίζεται.

Το 1938 εισάγεται στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και παράλληλα σπουδάζει στο Γαλλικό Ινστιτούτο. Την ίδια χρονιά συλλαμβάνεται ξανά σε αντιδικτατορική φοιτητική διαδήλωση και φυλακίζεται για δύο μήνες, ενώ λίγο αργότερα εκδίδει την πρώτη νουβέλα “Οι Δυνατοί”.


 

Η ένταξη στο ΚΚΕ και ο δρόμος προς τη λογοτεχνική ωριμότητα

Το 1941 καλείται στο στρατό, στη διλοχία των σπουδαστών στη Λαμία, ωστόσο μετά την εισβολή των Γερμανών η μονάδα του διαλύεται. Το 1942, είναι ήδη μέλος του ΚΚΕ, οργανώνεται στο ΕΑΜ, παίρνει το πτυχίο του Οικονομικού της Νομικής και εκδίδει παράνομα την πρώτη ποιητική συλλογή του “Αργώ”. Το 1943 διορίζεται στο Ελεγκτικό Συνέδριο, από το οποίο διώχνεται την ίδια χρονιά ως “μη νομιμόφρων” και λίγο αργότερα εκδίδει την πρώτη του συλλογή διηγημάτων “Ναθαναήλ Μάρκος”, ενώ το Γενάρη του 1944 συλλαμβάνεται από τα SS και φυλακίζεται στο Χαϊδάρι. Το Μάη του ίδιου χρόνου μεταφέρεται στα υπονομευμένα με δυναμίτη βαγόνια-κλούβες, που έβαζαν οι ναζί μπροστά στις μηχανές των τρένων για να προφυλάγονται από τις επιθέσεις των ανταρτών του ΕΛΑΣ, γεγονός που ενέπνευσε το μυθιστόρημά του “Κλούβες” (1945). Τον Αύγουστο του 1944 μεταφέρεται στις φυλακές του νοσοκομείου “Σωτηρία”, από όπου βγαίνει την ημέρα της απελευθέρωσης (12/10/44). Στα Δεκεμβριανά, συλλαμβάνεται από τους Εγγλέζους και κλείνεται στο Γουδί μέχρι τη Συμφωνία της Βάρκιζας. Το 1946 επαναδιορίζεται στο υπουργείο Οικονομικών. Το 1950 επανεκδίδεται η συλλογή διηγημάτων “Ναθαναήλ Μάρκος” με τίτλο “Χαραυγή” και ξυλογραφίες της Βάσως Κατράκη. Μαθαίνει αγγλικά και μελετά συστηματικά την ιστορία του αγροτικού και εργατικού κινήματος της χώρας μας, για να γράψει το σπουδαιότερο έργο του -την τρίτομη μυθιστορική τριλογία “Οι ρίζες του Ποταμού”. Το 1953 επανεκδίδονται οι “Δυνατοί” με τίτλο “Τα γεράκια της Πίνδου” και τον επόμενο χρόνο η ποιητική σύνθεση “Το Φλογισμένο Βουνό” με ξυλογραφίες του Α. Τάσσου. Το 1955 ταξιδεύει στην κεντρική Ευρώπη και τον επόμενο χρόνο εκδίδει το βιβλίο “Το ταξίδι της Φιλίας”. Το 1958 κυκλοφορεί το μυθιστόρημα “Ανοιχτοί ουρανοί” και το 1960 ο πρώτος τόμος της τριλογίας “Οι Ρίζες του Ποταμού”, με υπότιτλο “Ραγιάδες και κολίγοι”. Το 1963 εκδίδεται η συλλογή διηγημάτων του “Το κορίτσι με το σαντούρι”, ενώ το 1966 κυκλοφορούν το θεατρικό του “Ανάψτε τα φώτα” καθώς και ο δεύτερος τόμος της τριλογίας με υπότιτλο “Αστοί και Εργάτες”.


 

Κυνηγημένος από τη χούντα

Το 1967 η χούντα περιλαμβάνει στο “index” όλα τα βιβλία του. Απολύεται από την υπηρεσία του και αυτοεξορίζεται αρχικά στη Ρώμη κι έπειτα στο Παρίσι και τις Βρυξέλλες, όπου αναπτύσσει σημαντική αντιδικτατορική δράση. Το 1969 σε συνέδριο στο Ελσίνκι εκλέγεται πρόεδρος του Κεντρικού Συμβουλίου των Ελληνικών Αντιδικτατορικών Επιτροπών Εξωτερικού. Το 1971 με απόφαση της χούντας του αφαιρείται η ελληνική ιθαγένεια, ενώ την ίδια χρονιά στις Βρυξέλλες επανεκδίδονται οι “Δυνατοί” και κυκλοφορεί το ιστορικό δοκίμιο “Εκατόν πενήντα χρόνια αγώνων για τη Λευτεριά και τη Δημοκρατία”, που μεταφράζεται και στα αγγλικά. Το 1972 μεταφράζεται και κυκλοφορεί στην Ιταλία ο δεύτερος τόμος της τριλογίας, ενώ στον Καναδά κυκλοφορούν οι “Ανοιχτοί ουρανοί” με τίτλο “Κρίσιμη Καμπή”. Το καλοκαίρι του 1974 η χούντα καταρρέει, ωστόσο η επανάκτηση της ιθαγένειας και η πολυπόθητη επιστροφή στην Ελλάδα έρχονται αρκετούς μήνες αργότερα και μέσα από πολλές περιπέτειες. Το 1975 επανεκδίδονται οι “Κλούβες” και κυκλοφορεί το ιστορικό δοκίμιο “Η κραυγή του ελληνικού λαού”.

Το 1976 η “Σύγχρονη Εποχή” εκδίδει το μυθιστόρημα “Ο κόσμος των ελπίδων” το οποίο κυκλοφόρησε και στην ΕΣΣΔ το 1983, ενώ την επόμενη χρονιά ο Σκάρος εκλέγεται για πρώτη φορά πρόεδρος της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών.

Το 1978 η “Σύγχρονη Εποχή” εκδίδει τους δύο πρώτους τόμους της τριλογίας “Οι Ρίζες του Ποταμού”, η οποία αφιερώνεται από το συγγραφέα στα 60χρονα του ΚΚΕ, ενώ τον επόμενο χρόνο κυκλοφορεί ο τρίτος τόμος της τριλογίας με υπότιτλο “Αντίσταση και Πόλεμος”. Το 1980 η τριλογία παίρνει το δεύτερο κρατικό βραβείο λογοτεχνίας. Τη χρονιά αυτή κυκλοφορεί ανθολογία των διηγημάτων του με τίτλο “Ψηφίδες” και προσκαλείται στο 7ο Συνέδριο των Σοβιετικών Συγγραφέων στη Μόσχα. Το 1983 κυκλοφορούν το μυθιστόρημα “Ο σημερινός κόσμος” και το δοκίμιό του “Ζητήματα Τέχνης”, ενώ δύο χρόνια αργότερα του απονέμεται από το Ανώτατο Σοβιέτ της ΕΣΣΔ το Μετάλλιο της Αντιφασιστικής Νίκης.

Ο Σκάρος συνέχισε την πλούσια παραγωγή του με αμείωτη ένταση μέχρι τα βαθιά γεράματα. Πέθανε την άνοιξη του 1997 αφήνοντας μια σπουδαία λογοτεχνική κληρονομιά κι ένα ακόμα σπουδαιότερο παράδειγμα αγωνιστικής στάσης ζωής και δημιουργίας, που λίγοι κράτησαν με τόση συνέπεια.

 

Ο Ζήσης Σκάρος (δεξιά) με συμμαθητή του στις Φυλακές Καρδίτσας το 1933.

Παράδειγμα στρατευμένου καλλιτέχνη και θεωρητικού

Ο Ζήσης Σκάρος δεν ήταν απλά ένας εμπνευσμένος λογοτέχνης που περιέγραψε συναισθηματικά τους πόθους και τα βάσανα του λαού. Άλλωστε το κύριο χρέος ενός δημιουργού, συνειδητά στρατευμένου στο πλευρό των “κολασμένων” και στην υπόθεση της ταξικής τους απελευθέρωσης, δεν είναι η “παρηγορητική” περιγραφή της εκμετάλλευσης, ούτε η αγανακτισμένη καταγγελία που περιορίζεται σε φοβέρες κι αφορισμούς. Είναι η προσπάθεια για κατάκτηση της αλήθειας μέσα από τη μαρξιστική μελέτη της ιστορίας, η οποία μετουσιωμένη πια σε καλλιτεχνική δημιουργία επιστρέφεται στο λαό όχι για να περιγράψει μόνο τα κοινωνικά του βάσανα κι αδιέξοδα, αλλά για να δείξει την πραγματική ταξική τους ρίζα και το μοναδικό επαναστατικό δρόμο για την ανατροπή του καπιταλισμού. Έτσι ο Ζήσης Σκάρος δεν υπήρξε μόνο σπουδαίος στρατευμένος λογοτέχνης, αλλά και σημαντικός  θεωρητικός μελετητής. Είναι πολύ χαρακτηριστικά δύο θεωρητικά του κείμενα που αναδημοσιεύουμε παρακάτω, το πρώτο για το ρόλο της προοδευτικής τέχνης στους κόλπους του καπιταλιστικού καθεστώτος και το δεύτερο για τον ορισμό της λαϊκότητας στην τέχνη.

 

Στο Συμπόσιο “Εργατική Τάξη και Πολιτισμός” που οργάνωσε το Πολιτιστικό Τμήμα της ΚΕ του ΚΚΕ το Φλεβάρη του 1987, ο Ζήσης Σκάρος ως εισηγητής επισήμαινε μεταξύ άλλων:

«Μέσα στο καπιταλιστικό σύστημα γεννιούνται και οι δυνάμεις της ανατροπής του, που αποτελούν την πρωτοπορία της μελλοντικής εξέλιξης της κοινωνίας. Η ιστορική αυτή αποστολή, σήμερα, πέφτει στους ώμους της εργατικής τάξης, που απ’ την κοινωνική της θέση καλείται να παίξει πρωτοπόρο ρόλο στη διαδικασία της αλλαγής. Και μέσα στις συνθήκες αυτής της διαλεκτικής πορείας, πρέπει να εκτιμηθεί και η τέχνη σαν κοινωνικό φαινόμενο. Ανάλογα με την πηγή, απ’ όπου αντλεί τη δύναμή της ανάλογα με τις κοινωνικές δυνάμεις που εκφράζει, μπορεί να παίζει ρόλο θετικό ή αρνητικό στην κοινωνική εξέλιξη. Να είναι η τέχνη που ανταποκρίνεται στα ιστορικά αιτήματα της εποχής ή παρα – τέχνη, που ακολουθεί την εκφυλιστική παρακμή της κοινωνίας».

 

Σε άρθρο του στον “Ρ” στις 5.1.1985 με τίτλο “Λαϊκισμός και λαϊκότητα”, υπογράμμιζε:

«Λαϊκισμός, “λαϊκίστικο”, σημαίνει κάτι που υποκρίνεται, που πάει να μοιάσει, να γίνει σαν το λαϊκό. Δεν είναι δημιούργημα του λαού, λαϊκή τέχνη. Η μιμητική αυτή προσπάθεια, έξω από τις ρίζες του λαϊκού, καταλήγει στη χυδαιοποίησή του, συνεπούμενα και στον εκχυδαϊσμό της τέχνης, που το δημιούργημά της τότε είναι, όπως έλεγε ο Λένιν, σαν «ένας έτοιμος χυλός, που τον δίνουμε στο λαό, να τον καταπιεί, χωρίς να χρειάζεται να τον μασήσει».

Λαϊκότητα ενός έργου τέχνης είναι άλλο πράγμα. Μπορεί ο χαρακτήρας του να είναι προσωπικός (ενός καλλιεργημένου στον τομέα της τέχνης δημιουργού), αλλά πηγάζει μέσα από βιώσιμες παραδόσεις του λαού, ανταποκρίνεται στα ιστορικά αιτήματα της εποχής και γι’ αυτό συγκινεί το λαό, καλλιεργεί την ευαισθησία του, δεν είναι ξένο απ’ αυτόν και τον “μορφώνει” (… ) Ο ελιτισμός δεν αναφέρεται στην εκλεκτικότητα της τέχνης, με την έννοια του καλού, του άριστου, αλλά στον περιορισμένο χώρο της εμβέλειάς του και σε τελευταία ανάλυση στην ατομικότητα του δημιουργού, που μπορεί να είναι ξεκομμένη και καμιά φορά στρατευμένη ενάντια στο λαό…»

Εφ’ όσον η τέχνη μετουσιώνει σε αισθησιακές (καλλιτεχνικές) παραστάσεις βιώσιμα στοιχεία από την πραγματικότητα και εκφράζει δυνάμεις που αποτελούν στο παρόν τις προϋποθέσεις του μέλλοντος, τότε γίνεται κι αυτή ενεργός παράγοντας προόδου και πολιτισμού».

 

Ένας στυλοβάτης του σοσιαλιστικού ρεαλισμού

Ο Ζήσης Σκάρος θεωρείται, όπως ήδη αναφέραμε, ένας από τους σημαντικούς εκπροσώπους του σοσιαλιστικού ρεαλισμού στην Ελλάδα. Μάλιστα ο ίδιος είχε δημοσιεύσει στο “Ρ” μια εξαιρετικά εμπεριστατωμένη, δισέλιδη επιφυλλίδα, αποσπάσματα της οποίας δημοσιεύουμε παρακάτω.

«Ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός είναι μια μορφή καλλιτεχνικής δημιουργίας που δημιούργησε τις περισσότερες παρεξηγήσεις τόσο από την πλευρά ορισμένων υποστηρικτών του, όσο και από την πλευρά των αντιπάλων του. Δε νομίζω ότι είναι τεχνική ή τρόπος γραψίματος, ούτε φυσικά συνταγή.

Ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός δεν είναι τύπος ή στιλ καλλιτεχνικής έκφρασης. Είναι μέθοδος θεώρησης της πραγματικότητας από το δημιουργό, που θα μετουσιώσει τα βιώματά του ή τις εμπειρίες του σε τέχνη. Για να γίνει κατανοητό αυτό, ας πάρουμε τρία βασικά ρεύματα, που χαρακτηρίζονται πιο άμεσα από τις σχέσεις τους με την πραγματικότητα: το νατουραλισμό, το ρεαλισμό και το σοσιαλιστικό ρεαλισμό.

Ο νατουραλισμός απεικονίζει την πραγματικότητα όπως φαίνεται. Ο ρεαλισμός, εκφράζει τις σχέσεις των πραγμάτων και των ανθρώπων μεταξύ τους. Ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός βαθαίνει μέσα στην πραγματικότητα και εκφράζει όχι μόνο εκείνο που φαίνεται, αλλά και εκείνο που δε φαίνεται, αλλά που ωστόσο υπάρχει. Βλέπει τον κόσμο στην εξελικτική του πορεία, ανακαλύπτει στοιχεία που κλείνουν μέσα τους το σπόρο του μέλλοντος και εφοδιάζει το δημιουργό με την ικανότητα να κάμει το έργο του όχι μόνο βιώσιμο και πέρα από την εποχή του, μα και να το αναδείξει σε ενεργό παράγοντα προόδου και διαμόρφωσης χαρακτήρων πιο κοινωνικών (σοσιαλιστικών) ανθρώπων.

Βασισμένη η θεώρηση αυτή των πραγμάτων στην υλιστική αντίληψη της ιστορίας και τη διαλεκτική της εξέλιξη, δίνει απεριόριστες δυνατότητες στο δημιουργό να αναδείξει την προσωπική του ταυτότητα και να χρησιμοποιήσει οποιαδήποτε μορφή ή στιλ, ακόμα και σχολή, κρίνει πιο κατάλληλα για την περισσότερη και καλλιτεχνικότερη παρουσίαση της πραγματικότητας στο πνευματικό του έργο.

Όπως στο φιλοσοφικό τομέα οι κλασικοί του μαρξισμού, του διαλεκτικού και ιστορικού υλισμού, δεν έκαναν παρά να συστηματοποιήσουν, να οργανώσουν και να ερμηνεύσουν προηγούμενες φιλοσοφικές ιδέες και να θεμελιώσουν πιο επιστημονικά τη θεωρία τους, έτσι και στον τομέα της τέχνης η διαλεκτική θεώρηση της πραγματικότητας δημιουργεί μια νέα διάσταση, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι σε προηγούμενες μορφές τέχνης, από τον Όμηρο ως τα σήμερα, δεν υπήρχαν συνειδητά ή ασυνείδητα στοιχεία ενός τέτοιου ρεαλισμού, που κατά τη γνώμη μου η καλύτερη ονομασία θα ήταν διαλεκτικός ρεαλισμός στην τέχνη. Κατά συνέπεια, ο σοσιαλιστικός ή διαλεκτικός ρεαλισμός δεν είναι ένα φαινόμενο περιορισμένου χρόνου, αλλά η μελλοντική εξέλιξη της τέχνης».


 

Επίλογος

Αυτοί ήταν σε γενικές γραμμές οι σταθμοί της δημιουργικής και αγωνιστικής πορείας του Ζήση Σκάρου, του αταλάντευτου κομμουνιστή και εμπνευσμένου συγγραφέα ο οποίος, πέρα από τη λογοτεχνική του παραγωγή, κληροδότησε κι ένα σπουδαίο παράδειγμα ζωής, για όλους τους πραγματικά λαϊκούς δημιουργούς που συνειδητά θέλουν και προσφέρουν, χωρίς προσωπικά ανταλλάγματα και κούφιες τυμπανοκρουσίες.

Η μεγάλη λογοτεχνική του προσφορά αποτέλεσε μια πλατιά επική σύνθεση για τους πολύχρονους αγώνες της εργατικής τάξης και του λαού μας, μια σύνθεση που εκφράστηκε μέσα απ’ όλα σχεδόν τα είδη του λογοτεχνικού λόγου και κατέχει πια ξεχωριστή θέση όχι μόνο στο ελληνικό αλλά και στο διεθνές πνευματικό στερέωμα. Κι ένας απ’ τους σημαντικότερους λόγους αυτής της βιωσιμότητάς της πέρα απ’ την αναντίρρητη αισθητική της αξία, είναι οπωσδήποτε η δυνατότητα που μας προσφέρει για μια άριστη και ταξική προσέγγιση του πρόσφατου ιστορικού γίγνεσθαι, ιδωμένου μέσα από το πρίσμα της μαρξιστικής κοσμοθεώρισης, της κομμουνιστικής μας ιδεολογίας…

 

12.10.1944. Η ημέρα της απελευθέρωσης και της αποφυλάκισης του Ζ. Σκάρου από τις φυλακές της “Σωτηρίας”. Εδώ με τη γυναίκα του Τίτι, στη σημαιοστολισμένη οδό Σταδίου.

Advertisements