st

 

(Το πέμπτο και τελευταίο μέρος θα καθυστερήσει)

10.

”ΜΑΣ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΕΝΑ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ της ΕΣΣΔ, όπου η ιστορία της Μεγαλορωσίας να μην ξεχωρίζεται από την ιστορία των άλλων λαών της ΕΣΣΔ, αυτό είναι το πρώτο, και όπου η ιστο­ρία των λαών της ΕΣΣΔ να μην ξεχωρίζεται από την πανευρωπαϊκή και γενικά από την παγκόσμια ιστορία, αυτό είναι το δεύτερο (Περιοδικό ”Κομ­μουνιστική εκπαίδευση” της 23 του Γενάρη 1936),

έγραφαν οι σύντροφοι Στάλιν, Ζντάνωφ και Κύρωφ στις »Παρα­τηρήσεις πάνω στο σχέδιο για το σχολικό εγχειρίδιο της ιστορίας της ΕΣΣΔ”.

Οι ίδιες θέσεις βρίσκονται και στη βάση των δηλώσεων του Στά­λιν για την τέχνη. Σ’ όλη του τη ζωή ο Στάλιν πάλεψε αμείλικτα ενάντια στις εχθρικές εθνικιστικές τάσεις, που μπάζουν ανάμεσα στους εργάτες των διαφόρων εθνικοτήτων ιδέες αμοιβαίας δυσπιστίας και απομόνωσης. Σ’ όλες τις θεωρητικές του εργασίες και ειδικά στο έργο του για το εθνικό ζήτημα, βεβαίωνε αποφασιστικά και καθαρά πως είναι απαραίτητο να διαπαιδαγωγηθουν οι εργαζόμενοι πάνω σε «διεθνιστικές αρχές». Παρουσιάστηκε πάντα θερμός υποστηρικτής της αρχής της εθνικής ισοτιμίας, της αδελφικής φιλίας, της βοήθειας των λιγότερο αναπτυγμένων εθνών από τα πιο πολιτισμένα, της προσέλκυσής τους «στην κοινή κοίτη του ανώτερου πολιτισμού», δηλαδή του σοσια­λιστικού πολιτισμού.

Στις συνθήκες της μεταοχτωβριανής πραγματικότητας, ο Στάλιν τόνιζε την ανάγκη να τραβηχτούν οι λαϊκές μάζες των ακρινών τμη­μάτων του σοβιετικού κράτους στον ανώτερο πνευματικό και υλικό σο­σιαλιστικό πολιτισμό, με τη βοήθεια των πιο πολιτισμένων λαών, που ανήκουν στη Σοβιετική Ένωση. Μ’ αυτό εβαζε το πρόβλημα της εκ­πολιτιστικής και ιδιαίτερα της καλλιτεχνικής αλληλεπίδρασης ανάμεσα στους διάφορους λαούς που αποτελούν τη Σοβιετική Ένωση.

Από ορισμένες ιστορικές συνθήκες ο ηγετικός ρόλος σ’ αυτή την αδελφική συνεργασία και αλληλεπίδραση ανήκει στον πολιτισμό και στην τέχνη του μεγαλορωσικού λαού.

”Μπροστά μας, έλεγε ο Στάλιν στα 1921, στο έδαφος της Ρωσικής σο­σιαλιστικής ομοσπονδιακής σοβιετικής δημοκρατίας, ζουν εθνότητες που έχουν ίσα δικαιώματα και ίσες δυνατότητες να αναπτυχτούν, που διατηρούν όμως κάποια ιστορικά κληρονομημένη ανισότητα, εξαιτιάς της οικονομικής, πολιτικής και εκπολιτιστικής τους καθυστέρησης. Η ουσία αυτής της ανισότητας των εθνοτήτων βρίσκεται στο ότι εμείς, με την ιστορική εξέλιξη, πήραμε από το παρελθόν κάποια κληρονομιά και με την κληρονομιά αυτή μια εθνότητα, η μεγαλορωσική, βρέθηκε περισσότερο εξελιγμένη, πολιτικά και βιομηχανικά, από τις άλλες εθνότητες. Από δω βγήκε η πραγματική ανισότητα, που δε μπορεί να εξαλειφθεί μέσα σ’ ένα χρόνο, μα που πρέπει ωστόσο να εξαλειφθεί με την παροχή οικονομικής, πολιτικής και εκπολιτι­στικής βοήθειας στις καθυστερημένες εθνότητες” (Στάλιν, Έκθεση στο 10 συνέδριο του ρωσικού Κομμουνιστικού κόμματος (μπ.), 10 του Μάρτη 1921).

Η εθνική ανισότητα που υπάρχει πραγματικά μπορεί να ξεπεραστεί, επαναλαμβάνει συχνά ο Στάλιν,

”μόνο με την πραγματική και διαρκή βοήθεια από μέρος του ρωσικού προλεταριάτου στους καθυστερημένους λαούς της Σοβιετικής Ένωσης, στο έργο της οικονομικής και της εκπολιτιστικής τους προκοπής” (Στάλιν, Ο μαρξισμός και το εθνικό και αποικιακό ζήτημα).

Ο Στάλιν πάντα τόνιζε πως ο μεγαλορωσικός λαϊκός πολιτισμός έχει πρώτιστη σημασία. Ο A. Α. Βασάντζε, που συναντήθηκε με το Στάλιν στα 1936, διηγείται:

”Δε θα ξεχάσω τα λόγια που είπε στον κύκλο των στενών του συνερ­γατών και των μελών της δικής μας αντιπροσωπείας (της αντιπροσωπείας της Γεωργίας) λόγια που ήταν γεμάτα από βαθειά αφοσίωση κι αγάπη για το Λένιν και θαυμασμό για τον πολιτισμό του μεγαλορωσικού λαού” (Ισβέστια, 10 του Ιούνη 1938).

Υποστηρίζοντας την αλληλοβοήθεια και την αλληλεπίδραση της τέχνης ανάμεσα στις αδελφές δημοκρατίες της ΕΣΣΔ και τον καθοδηγητικό ρόλο του ρωσικού πολιτισμού με την ανώτερη κατάκτησή του, το λενινισμό, ο σ. Στάλιν καταπολέμησε έντονα την αστικοεθνικιστική και σοβινιστική κίνηση στην Ουκρανία, που έπαιρνε

”χαρακτήρα πάλης για την αποξένωση του ουκρανικού πολιτισμού και του ουκρανικού κοινωνικού πνεύματος απο το γενικό σοβετικό κοινωνικό πνεύμα, πάλης ενάντια στη ”Μόσχα” γενικά, ενάντια στους ρώσους γενικά, ενάντια στο ρωσικό πολιτισμό και στην ανώτερη κατάκτησή του, το λενινι­σμό” (Στάλιν, Ο μαρξισμός και το εθνικό και αποικιακό ζήτημα).

Ο σ. Στάλιν πιστεύει πως όσο υπάρχει η φιλία ανάμεσα στους λαούς της ΕΣΣΔ «θα είναι ελεύθεροι και ακατανίκητοι», γι’ αυτό και αδιάκοπα φροντίζει να δυναμώνει αυτή η φιλία με λόγια και με έργα.

”Να στερεώσουμε με όλα τα μέσα τη φιλία ανάμεσα στους λαούς της ΕΣΣΔ”, έτσι διατύπωσε ένα από τα καθήκοντα του κόμματος στον τομέα της εσωτερικής πολιτικής, στην έκθεση δράσης της Κεντρικής επιτροπής του ΚΚΣΕ (μπ.). Το στερέωμα αυτής της φιλίας ο σ. Στάλιν το βλέπει, όχι μόνο στο πολιτικό αλλά και στο κοινωνικοοικονομικό και εκπολιτιστικό επίπεδο και ιδιαίτερα στη γραμμή της τέχνης και της λογοτεχνίας. Απ’ εδώ πηγά­ζει η εξαιρετική του φροντίδα για την ανάπτυξη των εθνικών τεχνών πάνω στη βάση αδελφικών αμοιβαίων σχέσεων. Ξεκάθαρη εκδήλωση της λενινιστικής-σταλινικής εθνικής πολιτικής είναι π. χ. ότι στις παλλαϊκές γιορ­τές για τις επέτειες μεγάλων ανδρών, όπως ο ρώσος ποιητής Πούσκιν ή ο Ουκρανός Σεβζσιένκο, προσθέτονται καινούρια δοξασμένα ονόματα εθνικών ποιητών και θρυλικών ηρώων από άλλους λαούς της χώρας μας. Γι’ αυτό τα μεγαλοφυή δημιουργήματα του γεωργιανού ποιητή Σοτ Ρουσταβέλι και το έπος της  Αρμενίας για τον εθνικό της ήρωα Νταβίντ Σασούνσκι γίνονται κτήμα όλων των λαών της Σοβιετικής Ένωσης και περιβάλλονται με τερά­στια συμπάθεια από όλους τους πολιτισμένους σοβιετικούς ανθρώπους” (Μόλοτωφ, Η 22η επέτειος της Οχτωβριανής επανάστασης ”Πράβντα”, 7 του Νοέμβρη 1939).

Η τέχνη της Ουκρανίας, της Γεωργίας, της Λευκορωσίας και άλ­λων περιοχών της ΕΣΣΔ αναπτύσσεται, κάτω από την ευεργετική επί­δραση των κατακτήσεων της πιο προοδευμένης ρωσικής τέχνης και η ρωσική τέχνη με τη σειρά της γονιμοποιείται από τον πλούτο της τέχνης όλων των αδελφών δημοκρατιών. Η τέχνη των λαών της ΕΣΣΔ δεν είναι απομονωμένη, δεν είναι κλεισμένη στον εαυτό της. Η ανάπτυξή της συντελείται με αλληλοδιασταυρωνόμενες επιρροές, αλληλεπιδράσεις, αδελφική αλληλοβοήθεια, καταπολεμώντας το μεγαλοδυναμικό σωβινισμό και τον τοπικό εθνικισμό. Αυτά είναι τα βασικά συμπεράσματα από τις δηλώσεις του Στάλιν για την εξέλιξη και τις αμοιβαίες σχέσεις των πολιτισμών των λαών της ΕΣΣΔ. Έτσι αναπτύσσεται η σοβιε­τική τέχνη στην πράξη.

 

11.

Ο ΣΤΑΛΙΝ, ΠΛΟΥΤΙΖΟΝΤΑΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΑ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΣΣΟΝΤΑΣ τις θέσεις των Μαρξ – Ένγκελς – Λένιν για τη σοσιαλιστική τέχνη, έριξε το σύνθημα: σοσιαλιστικός ρεαλισμός.

ΙΙοια είναι η ουσία του μεγαλοφυούς αυτού συνθήματος; Η ουσία του είναι πως υπογραμμίζει την ιστορική διαδοχικότητα στην εξέλιξη της τέχνης. Η σοβιετική τέχνη εξετάζεται σαν συνεχιστής των καλυτέ­ρων παραδόσεων της μεγάλης ρεαλιστικής τέχνης του παρελθόντος, μέσα στις συνθήκες της σοσιαλιστικής ανοικοδόμησης, στις συνθήκες της νίκης των εργαζομένων, με καθοδηγητή την εργατική τάξη που έχει επικεφαλής το κομμουνιστικό κόμμα.

» Η ουσία του σοσιαλιστικού ρεαλισμού βρίσκεται στο ότι ενώ ση­μειώνει την ιστορική σχέση με την προηγούμενη εξέλιξη της ρεαλιστι­κής τέχνης, διατυπώνει θεωρητικά και διαμορφώνει ένα καινούριο στις βασικές αρχές, ολότελα διαφορετικό από το προηγούμενο, στάδιο στην ανάπτυξη της τέχνης με την πρόοδο του σοσιαλιστικού πολιτισμού. Η τέχνη του σοσιαλιστικού ρεαλισμού ανθίζει σαν νομοτελειακή έκφραση από την εξαφάνιση των επιβιώσεων του κεφαλαιοκρατικού συστήμα­τος στη συνείδηση των ανθρώπων, τη διαμόρφωση της σοσιαλιστικής ηθικής και ψυχοσύνθεσης, την εξαφάνιση της αντίθεσης ανάμεσα στην πνευματική και τη σωματική εργασία κλπ.

Ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός, σαν ανώτερος τύπος τέχνης, ξεχωρί­ζει πολύτροπα από τον προηγούμενο ρεαλισμό, η κύρια όμως, η απο­φασιστική του ιδιομορφία είναι η πραγματική αντικειμενικότητά του.

Την ουσία του σοσιαλιστικού ρεαλισμού την αποτελεί η αλήθεια και όχι η αληθοφάνεια, η αντικειμενικότητα κι όχι ο αντικειμενισμός.

Σοσιαλιστικός ρεαλισμός θα πει συνεπής ρεαλισμός. Δίνοντας λοιπόν συγκεκριμένη μορφή σ’ αυτό το σύνθημα ο Στάλιν είπε στους συγγραφείς:

»Γράφετε την αλήθεια» (Μπαρμπύς, Γράφετε την αλήθεια. »Πράβντα», 5 του Ιούλη 1934).

Γράφω την αλήθεια θα πει βλέπω μέσα στο φαινόμενο όχι το φαινομενικό μα το ουσιαστικό, θα πει βλέπω όλες τις αντιθέσεις του, τη σύνδεση και τη σχέση του.

»Κανένα φαινόμενο της φύσης, γράφει ο Στάλιν, δε μπορεί να γίνει κατανοητό αν το πάρουμε απομονοιμένο από τα γύρω του φαινόμενα »έξω από την κίνησή του… τις μεταβολές του, την έξέλιξή του» (Στάλιν Διαλεκτικός και ιστορικός υλισμός, ελλ. έκδ. σελ, 9).

Απ’ αυτή την άποψη τεράστια μεθοδολογική σημασία για τους εργάτες της τέχνης έχουν οι παρατηρήσεις του Στάλιν για τον κουλάκο (στο λόγο του «Για τη δουλειά στο χωριό») και για το γραφειοκράτη (στο λόγο του στο συνέδριο της Ένωσης της λενινιστικής κομμουνι­στικής νεολαίας της Σοβιετικής Ένωσης).

»Ψάχνουν να βρουν, είπε ο σ. Στάλιν, τον ταξικό εχθρό έξω από τα κολχόζ, ψάχνουν να βρουν ανθρώπους με μορφή θηρίου, με τεράστια δόντια, με παχύ σβέρκο, μ’ ένα κομμάτι κρέας στα χέρια’ ψάχνουν να βρουν τον κου­λάκο, όπως τον ξέρουμε από τα πλακάτ. Τέτοιοι όμως κουλάκοι δεν υπάρχουν πια από καιρό. Oι σημερινοί κουλάκοι και οι βοηθοί τους, τα σημερινά αντισοβιετικά στοιχεία στο χωριό, είναι τις περισσότερες φορές άνθρωποι »ήσυχοι», »γλυκομίλητοι», σχεδόν »άγιοι». Δεν πρέπει να τους ζητάει κανείς μακριά από τα κολχόζ, βρίσκονται μέσα στο ίδιο το κολχόζ, είναι εκεί αποθηκάριοι, διευθυντές, λογιστές, γραμματικοί κλπ. (Στάλιν, Για τη δουλειά στο χωριό).

«Όταν μιλούν για γραφειοκράτες, σημείωνε ο σ. Στάλιν, δείχνουν με το δάχτυλο τους παλιούς εξωκομματικούς υπαλλήλους, που οι γελοιογραφίες μας τους παριστάνουν συνήθως με γιαλιά. Αυτό δεν είναι πέρα για πέρα σω­στό, σύντροφοι. Αν επρόκειτο μόνο για τους παλιούς γραφειοκράτες, ο αγώ­νας ενάντια στη γραφειοκρατία θα ήταν η πιο εύκολη υπόθεση. Το κακό είναι πως δεν πρόκειται για τους παλιούς γραφειοκράτες. Πρόκειται για τους και­νούριους γραφειοκράτες, πρόκειται για τους γραφειοκράτες που συμπαθούν τη σοβιετική εξουσία, πρόκειται τέλος για γραφειοκράτες κομμουνιστές. Ο κομμουνιστής γραφειοκράτης είναι ο πιο επικίνδυνος γραφειοκράτης. Γιατί; Γιατί αυτός κρύβει τη γραφειοκρατία του με τον τίτλο του μέλους του κόμ­ματος. Και τέτοιου είδους κομμουνιστές γραφειοκράτες έχουμε δυστυχώς όχι λίγους» (Στάλιν, Λόγος στο 8ο Πανενωσιακό συνέδριο των λενινιστικών κομμουνιστικών νεολαιών).

Γράφω την αλήθεια θα πει βλέπω στο ένα η στα άλλο φαινόμενο το κύριο, το καθοριστικό. Γι’ αυτό στο χαιρετισμό του προς τους εργά­τες της σοβιετικής κινηματογραφίας, ο σ. Στάλιν έλεγε:

»Η σοβιετική εξουσία περιμένει από σας καινούριες επιτυχίες, καινού­ριες τανίες που να εξυμνούν, σαν την ταινία »Τσαπάγιεφ», το μεγαλείο των ιστορικών πράξεων των εργατών και αγροτών της Σοβιετικής Ένωσης, στον αγώνα για την εξουσία να κινητοποιούν για την πραγματοποίηση των νέων καθηκόντων, των νέων σκοπών και να μας θυμίζουν τις επιτυχίες και τις δυσκολίες της σοσιαλιστικής ανοικοδόμησης» (»Πράβντα» 11 του Γε­νάρη 1935).

Τι σημαίνει η φράση του σ. Στάλιν πως »η σοβιετική εξουσία περιμένει από τους εργάτες της κινηματογραφίας ταινίες που να εξυ­μνούν, σαν το «Τσαπάγιεφ», το μεγαλείο των ιστορικών πράξεων του αγώνα για την εξουσία των εργατών και των αγροτών της Σοβιε­τικής Ένωσης»; Σημαίνει πως η σοβιετική τέχνη, δηλαδή η τέχνη του σοσιαλιστικού ρεαλισμού, πρέπει να συγκεντρώνει το ενδιαφέρον της κατά προτίμηση πάνω στις ιστορικές, αποφασιστικές, καθοριστικές πρά­ξεις, γεγονότα και πλευρές του αγώνα των εργατών και των αγροτών της Σοβιετικής Ένωσης για την εξουσία τους. Η σοβιετική τέχνη πρέπει να συγκεντρώνει την προσοχή της στους τυπικούς κυρίως χαρακτήρες (και ιδιαίτερα στους σοσιαλιστικούς), στις τυπικές συνθήκες. Ο σοσια­λιστικός ρεαλισμός δεν είναι αντιγραφή, φωτογραφία της ζωής, αλλά συνθετική απεικόνισή της, που επιτρέπει στους καλλιτέχνες να προω­θούν και να εμφανίζουν τις μεγάλες μνημειακές λαϊκές μορφές και τα μεγαλειώδη έργα της σοσιαλιστικής ανοικοδόμησης.

»Την ταινία για τον Στσορς, για να δούμε την ουσία, έλεγε ο σ. Στάλιν τη φαντάζομαι σαν ταινία για την εξέγερση του ουκρανικού λαού, για τη νικηφόρα πάλη του ενάντια στους ουκρανούς αντεπαναστάτες και τους γερμανοπολωνούς κατακτητές, για τη σοσιαλιστική και εθνική του απελευθέρωση. Παρουσιάζοντας τον Στσορς και τους ηρωικούς του συναγωνιστές, οφείλουμε να δείξουμε τον ουκρανικό λαό και τις ιδιομορφίες του εθνικού του χαρακτήρα» (A. Ντοβζένκο, Ο δάσκαλος και φίλος του καλλιτέχνη, στο περιοδικό »Η τέχνη του κινηματογράφου» 10, 1937).

Τι σημαίνει η άποψη του σ. Στάλιν πως η σοβιετική εξουσία πε­ριμένει από τους εργάτες του κινηματογράφου ταινίες, που «να θυ­μίζουν τόσο τις κατακτήσεις όσο και τις δυσκολίες της σοσιαλιστικής ανοικοδόμησης»; Σημαίνει πως η σοβιετική τέχνη, δηλαδή η τέχνη του σοσιαλιστικού ρεαλισμού, πρέπει ν’ αναπαράγει την πραγματι­κότητα σε όλη την πληρότητα των έμφυτων συγκεκριμένων ιστορικών αντιθέσεών της, όχι μόνο θετικά μα και αρνητικά. Σημαίνει ξεκάθαρη προειδοποίηση ενάντια στην τάση των συγγραφέων να εξωραΐζουν την πραγματικότητα και υποδείχνει το χρέος των συγγραφέων ν’ αναπα­ράγουν επίσης και τις δυσκολίες, που οι εργάτες και οι αγρότες ξε­περνάν με την καθοδήγηση του κομμουνιστικού κόμματος, ολοκληρώ­νοντας τις ιστορικές του νίκες. Δεν πρέπει να βαυκαλίζει τον ανα­γνώστη ή το θεατή, αλλά να τον διαπαιδαγωγει σαν μαχητή σοσιαλιστή, να του ατσαλώνει τη δύναμη και τη θέληση για τους παρα­πέρα αγώνες. Σημαίνει αναπαραγωγή της πραγματικότητας στις κατευθυντήριες, νικηφόρες, προοδευτικές, επαναστατικές, ιστορικές τά­σεις, στην εξέλιξη, στην προοπτική της. Γιατί το ξεσκέπασμα της πραγματικότητας, με όλες τις έμφυτες της αντιθέσεις, καθορίζει την ανάγκη να βρεθούν οι κύριες μορφές της βασικής αντίθεσης και οι κατευθυντήριες τάσεις της εξέλιξης.

Ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός, όπως φανερώνεται στα λόγια του σ. Στάλιν, εκφράζει την καινούρια, στις βασικές της αρχές, σοσιαλιστική κοσμοθεωρία και την καινούρια σοσιαλιστική αίσθηση του κόσμου, που καθορίζεται από τις συνθηκες της νίκης της εργατικής τάξης.

»Υπάρχουν διάφορες κοινωνικές ιδέες και θεωρίες γράφει ο σ. Στά­λιν. Υπάρχουν παλιές ιδέες και θεωρίες, που έζησαν τη ζωή τους και εξυπηρετούν τα συμφέροντα των δυνάμεων της κοινωνίας, που φτάνουν στο τέρμα της ζωής τους. Η σημασία τους βρίσκεται στο ότι παρεμποδίζουν την εξέλιξη της κοινωνίας, την κίνησή της προς τα μπρος. Υπάρχουν νέες πρωτοπόρες ιδέες και θεωρίες, που εξυπηρετούν τα συμφέροντα των πρωτοπόρων δυνάμεων της κοινωνίας. Η σημασία τους βρίσκεται στο ότι διευκολύνουν την εξέλιξη της κοινωνίας, την κίνησή τους προς τα μπρος και αποκτούν τόσο μεγαλύτερη σημασία, όσο ακριβέστερα αντανακλούν τις ανάγκες της υλικής ζωής της κοινωνίας.

Οι νέες κοινωνικές ιδέες και θεωρίες εμφανίζονται μόνον όταν η εξέ­λιξη της υλικής ζωής βάζει καινούρια καθήκοντα μπροστά στην κοινωνία. Όταν όμως μια φορά εμφανιστούν, γίνονται σοβαρότατη δύναμη, που διευ­κολύνει την εκπλήρωση των νέων καθηκόντων που έβαλε η εξέλιξη της υλικής ζωής της κοινωνίας, δύναμη που διευκολύνει την κίνηση της κοινωνίας προς τα μπρος. Εδώ ακριβώς φαίνεται η τεράστια σημασία των νέων ιδεών, των νέων θεωριων, των νέων πολιτικών αντιλήψεων, των νέων πολιτικών θεσμών για την οργάνωση, κινητοποίηση, μετασχηματισμό.» (Στάλιν, Διαλεχτικός και ιστορικός υλισμος, ελ. εκδ. σελ. 22 – 23).

Η τέχνη του σοσιαλιστικού ρεαλισμού, που στηρίζεται στη σο­σιαλιστική κοσμοθεωρία και στη σοσιαλιστική αντίληψη του κόσμου, είναι η ανώτερη και η πιο πρωτοπόρα από άποψη ιδεών. Διακρίνεται από το διεθνές μαχητικό της πνεύμα, από τη συνειδητή υποταγή στα καθήκοντα που βάζει η ανοικοδόμηση του σοσιαλισμού, το δυνάμωμα της δικτατορίας του προλεταριάτου, η καταπολέμηση των κε­φαλαιοκρατικών επιβιώσεων μέσα στη χώρα καθώς και του κεφαλαιο­κρατικού περίγυρου κλπ. Η θέση του σ. Στάλιν για το σοσιαλι­στικό περιεχόμενο, τη σοσιαλιστική κομματικότητα της τέχνης του σοσιαλιστικοί ρεαλισμού, επαναλαμβάνεται και γίνεται συγκεκριμένη σε μια σειρά δηλώσεις του. Με ξεχωριστή ζωντάνια αντήχησε η έκκληση για σοσιαλιστική κομματικότητα, που ο σ. Στάλιν απηύθυνε στους εργάτες της σοβιετικής κινηματογραφίας, τη μέρα της δοξασμέ­νης 15ης επετείου της και όπου τόνισε:

»O κινηματογράφος, κατέχοντας εξαιρετικές δυνατότητες πνευματικής επίδρασης πάνω στις μάζες, βοηθά την εργατική τάξη και το κόμμα της να διαπαιδαγωγούν τους εργαζόμενους στο πνεύμα του σοσιαλισμού, να οργανώνουν τις μάζες στον αγώνα για το σοσιαλισμό, ν’ ανυψώνουν τον πολιτισμό τους και την πολιτική τους μαχητικότητα»(»Πράβντα» 11 του Γενάρη 1935).

Μ’ αυτή ακριβώς την έννοια, δηλ. με την πεποίθηση ότι η σο­βιετική τέχνη έχει σοσιαλιστική ιδεολογία, μπορεί να κατανοηθεί και η αγάπη του Στάλιν για το Μ. Γκόρκι, που τα εργα του, διαποτισμένα από φλογερό μίσος για το κεφαλαιοκρατικό σύστημα και από απεριόριστη αγάπη για την υπόθεση των εργαζόμενων, εμψυχώ­νουν στο μεγάλο αγώνα για την υπόθεση του κομμουνισμού. Ακριβώς μ’ αυτό το πνεύμα είναι κατανοητή και η εκτίμησή του για τα θαυ­μαστά ποιητικά χαρίσματα του πιο λαμπρού εκπρόσωπου της σοβιε­τικής ποίησης, του Β. Μαγιακόφσκι.

Όταν ο σ. Στάλιν πληροφορήθηκε τη διακοπή ορισμένων μέ­τρων, που είχαν σκοπό να διαιωνίσουν τη μνήμη του Μαγιακόφσκι, χαρακτήρισε έτσι τη δημιουργία του ποιητή:

»Ο Μαγιακόφσκι ήταν και είναι ο καλύτερος ποιητής της σοβιετικής μας εποχής, ο ποιητής με το μεγαλύτερο ταλέντο. Η αδιαφορία για τη μνήμη και τα έργα του αποτελούν έγκλημα» (»Πράβντα», 5 του Δεκέμβρη 1935).

«Ολα όσα ειπώθηκαν για το περιεχόμενο του συνθήματος του σοσιαλιστικού ρεαλισμού επιβεβαιώνονται από τις επεξηγήσεις του σ. Ζντάνωφ, στο πρώτο Πανενωσιακό συνέδριο των σοβιετικών συγ­γραφέων:

»’O σ. Στάλιν ονόμασε τους συγγραφείς μας μηχανικούς των ανθρώπι­νων ψυχών. Τι θα πει αυτό; Τι υποχρεώσεις επιβάλλει αυτός ο τίτλος; Θα πει πρώτα να ξέρει ο καλλιτέχνης τη ζωή για να μπορεί να την απεικονίζει σωστά στα καλλιτεχνικά του έργα’ να μη την απεικονίζει σχολαστικά, νεκρά απλώς σαν »αντικειμενική πραγματικότητα», αλλά να την απεικονίζει, στην επαναστατική της ελέλιξη. Γι αυτό η ακρίβεια και ο ιστο­ρικά συγκεκριμένος χαρακτήρας της καλλιτεχνικής απεικόνισης πρέπει να συνδυάζονται με τα καθήκοντα τις ιδεολογικής μετεκπαίδευσης και διαπαι­δαγώγησης των εργαζομένων ανθρώπων στο πνεύμα του σοσιαλισμού. Η τέτοια μέθοδος καλλιτεχνικής λογοτεχνίας και λογοτεχνικής κριτικής είναι ακριβώς εκείνη που λέμε »μέθοδος του »σοσιαλιστικού ρεαλισμού». (Α. Λ. Ζντάνωφ, Η σοβιετική λογοτεχνία η πιο ιδεολογική, η πιο πρωτοπόρα λογοτεχνία στον κόσμο. Λόγος του στο πρώτο πανενωσιακό συνέδριο των σοβιετικών συγγραφέων).

Η τέχνη του σοσιαλιστικού ρεαλισμού, όπως βγαίνει από όλες τις υποδείξεις του σ. Στάλιν, είναι βαθειά αισιόδοξη από τη φύση της και ο ηρωϊσμός είναι οργανική της ιδιότητα.

Η αισιοδοξία απορρέει από όλες τις θεωρητικές εργασίες του σ. Στάλιν, από όλη την ακτινοβολία της προσωπικότητάς του, που είvαι γεμάτη από ακατάβλητη θέληση, νικά όλα τα εμπόδια και oδηγεί το λαό από νίκη σε νίκη. Ο ίδιος είπε:

»Η ευτυχία είναι μέσα στον αγώνα! Το θάρρος νικά!» (Ροντιόν Κόρκι,  Η διαδήλωση του Βατούμ το 1902, 1937).

Κ’ είπε ακόμα:

»Ο λαός είναι αθάνατος».

Από αυτή την άποψη, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η γνώμη του Στάλιν για το παραμύθι του Γκόρκι »Η κόρη και ο θάνα­τος» καθώς κ’ η υπόδειξή του στους νεαρούς μουσικούς, ότι η σοβιετική μουσική πρέπει να αντηχεί »χαρούμενα και νικηφόρα».

Εξηγώντας στο Λούντβιχ τη μαρξιστική αντίληψη για το ρόλο των διαλεχτών ιστορικών προσωπικοτήτων, ο Στάλιν είπε:

»Ο μαρξισμός δεν αρνείται καθόλου το ρόλο των διαλεχτών ιστορικών προσωπικοτήτων ή το ότι οι άνθρωποι δημιουργούν την ιστορία. Μπορείτε να βρείτε στο Μάρξ, στο έργο του »Η αθλιότητα της φιλοσοφίας» και σε άλλα του έργα, τις λέξεις ότι ακριβώς οι άνθρωποι κάνουν την ιστορία. Φυσικά όμως οι άνθρωποι δεν κάνουν την ιστορία, όπως τους υπαγορεύει κάποια φαντασιοπληξία, ή όπως τους έρχεται στο κεφάλι. Κάθε νέα γενιά συναντά ορισμένες συνθήκες, που υπήρχαν κιόλας σε έτοιμη μορφή τη στιγμή που αυτή η γενιά ήρθε στον κόσμο. Και οι μεγάλοι άνθρωποι αξίζουν μο­νάχα, εφόσον μπορούν να κατανοήσουν σωστά αυτές τις συνθήκες, να κατα­νοήσουν πως να τις αλλάζουν. Αν δεν κατανοούν αυτές τις συνθήκες και θέλουν να τις αλλάξουν όπως τους υπαγορεύει η φαντασία τους, οι άνθρω­ποι αυτοί καταντούν σαν το Δον Κιχώτη. Έτσι, σύμφωνα με το Μαρξ, κα­θόλου δεν πρέπει να αντιπαραθετούμε τους ανθρώπους στις συνθήκες. Ακριβώς οι άνθρωποι δημιουργούν την ιστορία, μόνο όμως εφόσον κατα­λαβαίνουν σωστά τις συνθήκες που βρήκαν έτοιμες και μόνο εφόσον κατα­λαβαίνουν πως πρέπει να τις μεταβάλλουν. Έτσι, τουλάχιστον εμείς οι ρώσοι μπολσεβίκοι, καταλαβαίνουμε το Μαρξ. Και μάθαμε το μαρξισμό όχι σε μια μόνο δεκαετία» (Στάλιν, Συνομιλία με το γερμανό συγγραφέα Έμιλ Λούντβιχ, Συλλογή »Λένιν – Στάλιν» τόμ. III).

Ο ηρωισμός στην τέχνη πρέπει να πραγματοποιείται σαν απεικό­νιση του ηρωισμού του λαού, που τώρα με την καθοδήγηση του κομ­μουνιστικού κόμματος δημιουργεί τη σοσιαλιστική ζωή και προωθεί από το δικό του περιβάλλον τους ισχυρούς, ολοκληρωμένους χαρακτή­ρες, τους κρατικούς λειτουργούς νέου τύπου, που είναι αγωνιστές για την ανθρώπινη ευτυχία.

Για την κατανόηση του χαρακτήρα του ηρωικού πνεύματος στην τέχνη του σοσιαλιστικού ρεαλισμού έχουν τεράστια μεθοδολογική αξία τα παρακάτω λόγια του σ. Στάλιν στο πρώτο συνέδριο των κολχόζνικων »ουντάρνικων»

»Πέρασαν οι καιροί εκείνοι, είπε ο σ. Στάλιν, που οι αρχηγοί θεω­ρούνταν μοναδικοί δημιουργοί της ιστορίας, ενώ οι εργάτες και οι αγρότες δε λογαριάζονταν καθόλου. Τώρα οι τύχες των λαών και των κρατών δεν αποφασίζονται μόνο από τους αρχηγούς, αλλά πριν απ’ ‘ολα και κυρίως, από τα εκατομμύρια τις εργαζόμενες μάζες. Οι εργάτες και οι αγρότες, που χτίζουν αθόρυβα και ήρεμα τα εργοστάσια και τις φάμπρικες, τα ορυ­χεία και τους σιδηροδρόμους, τα κολχόζ και τα σοβχόζ, που δημιουργούν όλα τα αγαθά της ζωής, που τρέφουν και ντύνουν όλο τον κόσμο, αυτοί είναι οι αληθινοί ήρωες και οι δημιουργοί της νέας ζωής» (Στάλιν, Λόγος στο πρώτο συνέδριο των κολχόζνικων – ουντάρνικων).

Ο ηρωικός χαρακτήρας της εποχής μας απαιτεί από τη σοβιετική τέχνη ν’ αποκαλύπτει το πάθος και το μεγαλείο των ιστορικών έργων του λαού. Αυτό αποτελεί την πραγματική βάση του ρομαντικού πνεύ­ματος, που υπάρχει μέσα στην τέχνη του σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Ο Ζντάνωφ έλεγε:

»Να είσαι μηχανικός των ανθρώπινων ψυχών θα πει να στηρίζεσαι και με τα δυο σου πόδια πάνω στο έδαφος της πραγματικής ζωής. Κι αυτό, με τη σειρά του, θα πει να ξεκόψεις με το ρομαντισμό του παλιού τύπου που απεικόνιζε την ανύπαρκτη ζωή και τους ανύπαρκτους ήρωες κι απομάκρυνε τον αναγνώστη από τις αντιθέσεις και το βάθος της ζωής για να τον μεταφέρει στον κόσμο της ουτοπίας. Για τη δική μας λογοτεχνία που στέκεται με τα δυο της πόδια στη στέρεη υλιστική βάση, δε μπορεί να είναι ξένο το ρομαντικό πνεύμα, ένα όμως ρομαντικό πνεύμα νέου τύπου, το επα­ναστατικό ρομαντικό πνεύμα.

Λέμε πως ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός είναι η βασική μέθοδος της σο­βιετικής καλλιτεχνικής λογοτεχνίας και λογοτεχνικής κριτικής* κι αυτό προϋ­ποθέτει πως ο επαναστατικός ρομαντισμός πρέπει να μπαίνει σαν συστα­τικό μέρος στη λογοτεχνική δημιουργία, γιατί όλη η ζωή της εργατικής τάξης και η πάλη της συνίσταται στο συνδυασμό της πιο σκληρής, της πιο ρεαλιστικής πρακτικής δουλειάς με το μεγαλειώδικο ρομαντικό πνεύμα και τις επιβλητικές προοπτικές. Η δύναμη του κόμματός μας ήταν πάντα ότι συνδύαζε κ’ εξακολουθεί να συνδυάζει το πρακτικό πνεύμα που έχει πλα­τειά προοπτική, με τη διαρκή κατεύθυνση προς τα μπρος, με την πάλη για το χτίσιμο της κομμουνιστικής κοινωνίας. Η σοβιετική λογοτεχνία πρέπει να είναι σε θεση να δείξει τους ήρωές μας, πρέπει να είναι σε θέση να ρίξει ένα βλέμμα στο δικό μας αύριο. Αυτό δε θα είναι ουτοπία, γιατί το δικό μας αύριο προετοιμάζεται από σήμερα με τη σχεδιασμένη συνειδητή δουλειά» (A. Ζντάνωφ, Λόγος στο πρώτο συνέδριο των σοβιετικών συγγραφέων, 1934).

Advertisements