του Αλεξάντρ Μπογκντάνοφ

 

Aleksandr Bogdanov

Αναφορικά με τη θρησκεία, σαν ένα παράδειγμα της καλλιτεχνικής κληρονομιάς της εργατικής τάξης, θα ξεκινούσα σκόπιμα με το πιο αμφιλεγόμενο και δύσκολο ερώτημα. Μ’ αυτόν τον τρόπο θα είναι πιο εύκολο για μας να ελέγξουμε το κύριο πρόβλημα. Είναι φανερό ότι το όπλο με το οποίο η εργατική τάξη μπορεί και πρέπει να ελέγχει την κληρονομιά είναι η δική μας κριτική, την οποία έχω ήδη περιγράψει, με τη δική της νέα «καθολική-οργανωτική» σκοπιά της συλλογικής εργασίας.

Πώς πρέπει η δική μας κριτική να προσεγγίζει αυτό το θέμα;

Η ουσία ενός έργου τέχνης είναι αυτό το οποίο εμείς αποκαλούμε «καλλιτεχνική ιδέα». Αυτή είναι η πλοκή του και η ουσία της μεταχείρισης του, το πρόβλημα και η αρχή της λύσης του. Τι είδους λοιπόν, είναι αυτό το πρόβλημα; Τώρα γνωρίζουμε. Δεν έχει σημασία πώς έχει θεωρηθεί από τον ίδιο τον καλλιτέχνη, στην πραγματικότητα είναι πάντοτε ένα πρόβλημα οργάνωσης. Αυτό έγκειται σε δύο έννοιες: Στην πρώτη είναι το ερώτημα του πώς θα οργανωθεί αρμονικά ένα συλλογικό άθροισμα των στοιχείων της ζωής και της εμπειρίας˙ στη δεύτερη, υπάρχει το ερώτημα του πώς θα επιβεβαιωθεί ότι η ενότητα η οποία έχει δημιουργηθεί μ’ αυτόν τρόπο μπορεί να χρησιμεύσει σαν ένα μέσο οργάνωσης μιας κοινωνίας. Εάν η πρώτη δεν επιτευχθεί τότε δεν έχουμε τέχνη, αλλά μόνο σύγχυση˙εάν δεν επιτευχθεί η δεύτερη, τότε το έργο δεν έχει ενδιαφέρον για κανέναν παρά μόνο για τον ίδιο τον συγγραφέα, και δεν έχει καμιά χρησιμότητα.

Πρέπει να πάρουμε ως παράδειγμα ένα απ’ τα σημαντικότερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, το πιο τέλειο διαμάντι της παλιάς πολιτισμικής κληρονομιάς – τον Άμλετ του Σαίξπηρ.

Ποια είναι η «καλλιτεχνική ιδέα» αυτού του έργου; Είναι το οργανωτικό πρόβλημα της ανθρώπινης ψυχής, σκισμένο απ’ τις δύσκολες αντιφάσεις της ζωής, διαιρεμένο ανάμεσα στην πάλη για ευτυχία, αγάπη και αρμονία και στην ανάγκη να διεξαχθεί ένας επίπονος, άγριος και ανιλεής αγώνας. Ποια είναι η λύση σ’ αυτήν την αντίφαση, πώς μπορούν όλα αυτά να συμφιλιωθούν; Πώς μπορεί η δίψα για αρμονία να εμποδιστεί απ’ την εξασθένηση ενός ανθρώπου στον αναπόφευκτο αγώνα της ζωής, (πώς μπορεί) να εμποδιστεί απ’ το να κλέβουν τη δύναμή του, την σταθερότητα και την ψυχραιμία, τα οποία είναι απαραίτητα για τον αγώνα; Την ίδια στιγμή πώς μπορεί ένας άνθρωπος να αποφύγει την ακούσια σκληρότητα των χτυπημάτων, το αίμα και τη βρόμα των πληγών, που καταστρέφουν ολόκληρη τη χαρά, ολόκληρη την ομορφιά της ύπαρξης; Τι πρέπει να γίνει για να αποκατασταθεί η αρμονία στην ψυχή η οποία θρυμματίστηκε απ’ την οξεία διαμάχη ανάμεσα στην πιο βαθειά της και όμορφη ανάγκη, και στην αυταρχική απαίτηση, η οποία επιβάλλεται απ’ την εχθρότητα του δικού του περιβάλλοντος;

Αντιλαμβανόμαστε αμέσως πόσο τεράστια είναι η κλίμακα αυτού του οργανωτικού προβλήματος, πόσο σπουδαία είναι η σημαντικότητά του για κάθε άνθρωπο. Δεν είναι ένα πρόβλημα το οποίο αντιμετωπίζει μόνο ο Δανός Πρίγκιπας ούτε οι πολυάριθμοι «Άμλετ» και οι «μικροί Άμλετ» της δικής μας μεσαίας τάξης και της λογοτεχνίας της. Αυτό το πρόβλημα είναι μια αναπόφευκτη στιγμή στη ζωή κάθε ανθρώπου˙εκείνος, ο οποίος είναι αρκετά ικανός να το λύσει, εξυψώθηκε απ’ αυτό σ’ ένα υψηλότερο στάδιο αυτογνωσίας˙για τον άνθρωπο που αδυνατεί να λύσει το πρόβλημα, (το πρόβλημα) γίνεται η πηγή του πνευματικού του μαραζώματος και κάποιες φορές ακόμη οδηγεί στην καταστροφή του.

Αυτή η τραγωδία ίσως διαπερνά πιο έντονα την ψυχή του προλετάριου ιδεαλιστή, και ακόμη περισσότερο τη συλλογική ψυχολογία της εργατικής τάξης. Η αδελφοσύνη αποτελεί ιδανικό της και η αρμονική ζωή της ανθρωπότητας είναι ο απώτατος στόχος της˙αλλά πόσο απομακρυσμένη από όλο αυτό είναι η περιρρέουσα ατμόσφαιρα, πόσο δύσκολη και κάποιες φορές ζοφερή και σκληρή είναι η πάλη η οποία επιβάλλεται σ’ αυτήν! Ακόμη πρέπει να παλέψει αν δεν θέλει να στερηθεί όλα όσα έχει κατακτήσει με προηγούμενους αναρίθμητους κόπους, εάν δεν θέλει να απολέσει την κοινωνική της αξιοπρέπεια και τη συγκεκριμένη έννοια της ζωής. Μικρές χαρές έχουν δοθεί σ’ αυτήν (εργατική τάξη) και σπουδαία είναι η δίψα γι’ αυτές˙αλλά ακόμη και αυτή η μικρή (χαρά) απειλείται συνεχώς με καταστροφή ή παραμόρφωση απ’ τα αναπόφευκτα στοιχεία του κοινωνικού μίσους και αναρχίας. Επειδή, η συγκεκριμένη δυνατότητα του να αγαπά κάποιος και να αγαλλιάζει ίσως χαθεί στην εξαγρίωση της μάχης, στην απελπισία της ήττας και στην οργή των εκατέρωθεν χτυπημάτων!

Η τραγωδία του Άμλετ εσωκλείεται σε μια ακριβώς τέτοια βάση. Εκείνος είναι ένας πολύ ταλαντούχος άνδρας, με μια τέλεια καλλιτεχνική φύση˙ και την ίδια στιγμή η ζωή τον έχει ευνοήσει. Η εκπαίδευσή του ως βασιλιά και κληρονόμου του θρόνου, αρκετά χρόνια περιπλάνησης στη Γερμανία με την ιδιότητα του μαθητή, πλήρης απόλαυση η οποία προσφερόταν με ενασχόληση στις επιστήμες και στις τέχνες, ζωή σ’ ένα φιλικό και ευδιάθετο περιβάλλον: τελικά η γαλήνια ποιητική του αγάπη για την Οφηλία – είναι σπάνιο ένας άνδρας να έχει μια τόσο χαρούμενη και αρμονική υπόσταση. Ο Άμλετ το εκλαμβάνει σαν κάτι συνηθισμένο. Ποτέ δεν είχε βιώσει ούτε είχε φανταστεί καμιά άλλη ύπαρξη. Αλλά τότε έρχεται ο καιρός που ο τρόμος και η φρίκη της ζωής τον συντρίβουν. Αρχικά ως ένα σκοτεινό προαίσθημα και στη συνέχεια με επίπονη διαύγεια.

Η οικογένειά του έχει καταστραφεί, η έννομη τάξη της χώρας του έχει θρυμματιστεί. Ένας προδότης και αδελφοκτόνος έχει αρπάξει το θρόνο του πατέρα του και αποπλάνησε τη μητέρα του˙στο δικαστήριο, η υποκρισία, η ίντριγκα και ο εκμαυλισμός βασιλεύουν˙η παρακμή των παλιών καλών ηθών διαχέεται σ’ όλη τη χώρα, προκαλώντας σύγχυση. Είναι απαραίτητο να αποκαταστήσει το νόμο, να εξαλείψει τα μικρά αδικήματα, να εκδικηθεί για το θάνατο του πατέρα του και την ατίμωση της μητέρας του. Τέτοιο είναι το ιερό καθήκον του Άμλετ, καθορισμένο από ολόκληρη τη σειρά των φεουδαρχικών του αντιλήψεων.

Είναι εκείνος αρκετά ικανός για να κατορθώσει όλα αυτά; Ναι, στην πλούσια φύση του υπάρχουν οι απαιτούμενες δυνάμεις. Εκείνος δεν είναι μόνο ένας καλλιτέχνης ούτε μόνο ένας ευνοούμενος της μοίρας, δεν είναι μόνο ένας «παθητικός φιλότεχνος», (σαν εκείνους) για τους οποίους η αρμονία της ζωής είναι τόσο απαραίτητη όσο ο αέρας. Εκείνος είναι επιπροσθέτως ο γιος ενός πολεμιστή βασιλιά, ο απόγονος των σπουδαίων Βίκινγκς˙έχει λάβει μια τέλεια στρατιωτική εκπαίδευση. Υπάρχει ένας μαχητής μέσα του – αλλά δεν είχε την ευκαιρία να ξεδιπλωθεί, να δοκιμάσει τον εαυτό του˙και αυτό το οποίο είναι ακόμη χειρότερο είναι ότι ο μαχητής συνδέεται άρρηκτα με τον παθητικό φιλότεχνο.

 

Πηγή: Η Μηνιαία Εργασία, Σεπτέμβριος 1924, marxists.org/archive/bogdanov/1924/artistic-inheritance.htm

μτφ Γρηγόριος Δικαίος

επιμέλεια Παναγιώτης Μανιάτης

 

Advertisements