του Αλεξάντρ Μπογκντάνοφ

 

Εδώ βρίσκεται η ουσία της τραγωδίας. Ο αγώνας απαιτεί απ’ τον Άμλετ να καταφύγει στην πανουργία, στην απάτη, στη βία και στην ωμότητα˙ αλλά αυτά δεν συνάδουν στην ήπια και εκλεπτυσμένη ψυχή του. Και επιπλέον, πρέπει να στρέψει αυτά ενάντια στο δικό του πιο κοντινό και πιο αγαπημένο (πρόσωπο): στο στρατόπεδο των εχθρών του βρίσκει την πολυαγαπημένη του μητέρα και αντιλαμβάνεται ότι η ίδια η Οφηλία χρησιμοποιείται σαν εργαλείο στις ίντριγκες εναντίον του. Οι εχθροί του σκιαγραφούν αυτά, και κατ΄ αυτόν τον τρόπο εκμεταλλεύονται επιδέξια τις πιο αδύναμες πλευρές της ψυχής του. Το χέρι του, το οποίο υψώνεται για να χτυπήσει, σταματά˙ η εσωτερική πάλη παραλύει τη θέλησή του, η στιγμιαία του απόφαση παραδίδεται στο δισταγμό και στην απραξία, ο χρόνος κυλά με άκαρπους διαλογισμούς. Το αποτέλεσμα είναι μια βαθειά διττότητα και για μια ακόμη φορά η καταρράκωση της προσωπικότητάς του˙ όλα είναι συγκεχυμένα στο χάος των αναπόφευκτων αντιφάσεων, ο Άμλετ «καταντά τρελός».

Ένας συνηθισμένος άνθρωπος θα είχε συντριβεί απ’ τις περιστάσεις και θα είχε καταστραφεί προτού προλάβει να κάνει τίποτε. Αλλά ο Άμλετ δεν είναι μια συνηθισμένη φιγούρα. Είναι ένας ηρωϊκός χαρακτήρας. Παρόλα τα βάσανα της απόγνωσης , παρά την αρρώστια της ψυχής του, αυτός πορεύεται βήμα βήμα στην πραγματική λύση. Τα στοιχεία αυτών των δύο διαφορετικών προσωπικοτήτων που ενυπάρχουν σε μια-του φιλότεχνου και του πολεμιστή- διεισδύουν η μία στην άλλη και συγκολλούνται σε μια νέα προσωπικότητα: ο ενεργός φιλότεχνος, ο πρωταθλητής της αρμονίας της ζωής. Η κύρια αντίφαση εξαφανίζεται: η δίψα για αρμονία βρίσκει μια διέξοδο στην προσπάθεια για μάχη, το αίμα και η λάσπη της πάλης κατευθείαν απολυτρώνονται απ’ τη συνείδηση, η οποία σκοπεύει να εξαγνίσει τη ζωή και να την εξυψώσει σ’ ένα υψηλότερο επίπεδο. Το οργανωτικό πρόβλημα είναι λυμένο, η καλλιτεχνική ιδέα έχει μπει στο καλούπι της.

Ο Άμλετ, είναι αλήθεια, πέθανε˙ και σ’ αυτό ο σπουδαίος ποιητής είναι αντικειμενικά ορθός, όπως πάντοτε. Οι εχθροί του Άμλετ είχαν αυτό το πλεονέκτημα: ενώ αυτός μάζευε τις δυνάμεις της ψυχής του, εκείνοι έκαναν και ετοίμαζαν τα πάντα για την καταστροφή του. Αλλά αυτός πεθαίνει σαν νικητής: το έγκλημα τιμωρείται, η έννομη τάξη αποκαθίσταται, η μοίρα της Δανίας ανατίθεται σε σίγουρα χέρια: στο νεαρό ήρωα Φορτίνμπρα. Δεν είναι τόσο σπουδαίος άνδρας όσο ο Άμλετ, αλλά έχει έναν αρμονικό χαρακτήρα διαποτισμένο με αρχές του φεουδαρχικού κόσμου, του οποίου τα ιδανικά ενέπνευσαν επίσης τον Άμλετ.

Σ’ αυτό το σημείο ανακύπτει άλλη μια πλευρά της κριτικής μας. Το οργανωτικό πρόβλημα έχει λυθεί˙ αλλά ποια συλλογικότητα έδωσε στο συγγραφέα το ζωτικής σημασίας υλικό για την ενσάρκωση αυτού του προβλήματος; Φυσικά, δεν ήταν η προλεταριακή, η οποία δεν υπήρχε τότε. Ο συγγραφέας του Άμλετ, ανεξαρτήτως του ποιός ήταν, καθώς είναι γνωστό ότι αυτό αποτελεί ένα αμφιλεγόμενο ζήτημα, ήταν είτε ο ίδιος αριστοκράτης είτε ένθερμος οπαδός της αριστοκρατίας. Είναι απ’ αυτόν τον κόσμο που αντλεί το μεγαλύτερο μέρος του υλικού του για τα δράματά του και τα έργα του φέρουν τη σφραγίδα του φεουδαρχικού μοναρχικού ιδεώδους. Οι βάσεις αυτής της κοινωνικής τάξης είναι η εξουσία και η υποταγή, η πίστη σε μια θεότητα που κυβερνά τον κόσμο, η πίστη στην αγιότητα και το αλάθητο αυτής της κυριαρχίας, η οποία έχει εγκαθιδρυθεί απ’ τα αρχαία χρόνια και η αποδοχή ότι κάποιοι άνθρωποι είναι ανώτερα όντα, προορισμένοι απ’τη γέννησή τους να κυβερνούν και να διοικούν, ενώ άλλοι άνθρωποι είναι κατώτερα όντα και πρέπει να άρχονται, αφού είναι ανίκανοι για κάθε τι πέραν της υποταγής. Τώρα (λοιπόν), όλο αυτό δεν καταστρέφει την αξία της δουλειάς για την εργατική τάξη;

Οφείλω να απαντήσω μέσω μιας άλλης ερώτησης. Είναι απαραίτητο για την εργατική τάξη να γνωρίζει άλλες οργανωτικές μεθόδους πέραν των δικών της; Επιπλέον, είναι γενικά η εργατική τάξη ικανή να επιλύσει και να δημιουργήσει το δικό της τύπο, ανεξάρτητα από τον τρόπο με τον οποίο συγκρίνεται με άλλες, (ανεξάρτητα) απ’ την κριτική των άλλων, απ’ την εργασία των άλλων και τη χρήση των στοιχείων των άλλων; Και ποιος άλλος, αν όχι ο σπουδαίος και επιδέξιος καλλιτέχνης, μπορεί να οδηγήσει κάποιον εις βάθος σε μια ξένη οργάνωση ζωής και σκέψης; Είναι το καθήκον της δικής μας κριτικής να εκθέτει την ιστορική σημαντικότητα της οργάνωσης, τη σύνδεσή της με τα κατώτερα στάδια της ανάπτυξης, την αντίθεσή της με τις ζωτικές καταστάσεις και τα προβλήματα του προλεταριάτου. Εφόσον αυτό διεκπεραιωθεί, δεν υφίσταται πια κίνδυνος να ενσωματωθεί στην επιρροή κάποιου ξένου τύπου οργάνωσης˙ η γνώση της οργάνωσης καθίσταται ένα απ’ τα πιο πολύτιμα εργαλεία της δημιουργίας της δικής μας οργάνωσης.

Και τώρα ακόμη η αντικειμενικότητα του σπουδαίου καλλιτέχνη τυγχάνει της καλύτερης υποστήριξης της δικής μας κριτικής. Χωρίς να αποτελεί δικό του σκοπό τυχαίνει αυτός να περιγράφει όλο το συντηρητισμό του απολυταρχικού κόσμου, την έμφυτή του στενότητα και την αδυναμία του ανθρώπινου μυαλού σ’ εκείνον τον κόσμο. Αξίζει να θυμηθούμε την εμφάνιση του ήρωα Φορτίνμπρα, η οποία λειτουργεί σαν μια ώθηση στην αλλαγή της ψυχής του ίδιου του Άμλετ, ωθώντας τον να μπει στην τροχιά της πράξης, η οποία θα τον οδηγήσει στη λύση του προβλήματος. Με μια υπερήφανη πεποίθηση του δικού του δίκαιου, χωρίς καμιά αμφιβολία ή δισταγμό, ο Φορτίνμπρα καθοδηγεί το στρατό του να επεκτείνει τη χώρα, το οποίο, ίσως, δεν αξίζει το αίμα του ενός απ΄ τους στρατιώτες που θα πεθάνει στον πόλεμο…

Τελικά, η μεγάλη σημασία έγκειται στο γεγονός ότι ενώ το οργανωτικό πρόβλημα τέθηκε πριν από μας και λύθηκε στη βάση της ζωής μιας κοινωνίας ξένης σε μας και ενώ η λύση στη γενική της πλευρά διατηρεί την ισχύ της στην παρούσα φάση, και επίσης για το προλεταριάτο ως τάξη, οποτεδήποτε η δίψα για αρμονία συγκρούεται με τις αυστηρές απαιτήσεις της πάλης του. Εδώ η τέχνη διδάσκει την εργατική τάξη την παγκόσμια τοποθέτηση και την παγκόσμια λύση των οργανωτικών προβλημάτων, τα οποία είναι απαραίτητα για την εργατική τάξη προκειμένου να υλοποιήσει την παγκόσμια οργανωτική της ιδέα.

 

Πηγή: Η Μηνιαία Εργασία, Σεπτέμβριος 1924, marxists.org/archive/bogdanov/1924/artistic-inheritance.htm

μτφ Γρηγόριος Δικαίος

επιμέλεια Παναγιώτης Μανιάτης

 

Advertisements