Το σοβιετικό περιοδικό Ζητήματα Λογοτεχνίας δημοσίευσε τελευταία το γράμμα ενός καθηγητής της φιλολογίας στο οποίο θίγονται ορισμένα προβλήματα του σοσιαλιστικού ρεαλισμού, και τις απαντήσεις των σοβιετικών ειδικών πάνω στο θέμα αυτό. Αναδημοσιεύουμε το γράμμα και τις απαντήσεις, που παρουσιάζουν ένα εντελώς ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

Αγαπητέ σ. Διευθυντή,
διδάσκω τη ρωσική λογοτεχνία στο σχολείο εδώ και δύο χρόνια και έχω αντιμετωπίσει ορισμένα ζητήματα που μου φαίνονται όχι εντελώς ξεκαθαρισμένα. Γι’ αυτό αποφάσισα να απευθυνθώ σε σας.
Είναι γνωστό ότι μια μέθοδος που σκοπεύει να αποδώσει και να κάνει γνωστή την πραγματικότητα μέσω της τέχνης, έχει κάποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που την ξεχωρίζουν από κάθε άλλη μέθοδο. Είναι γνωστό, επίσης, ότι ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός προϋποθέτει μιαν αληθινή αναπαράσταση του τυπικού μέσα σε τυπικές περιστάσεις, ενώ ο ρομαντισμός ξεφεύγει προς το παρελθόν ή το μέλλον. Κατά τι διαφέρει, όμως, ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός από τον ρεαλισμό απλά;
Στις θέσεις της Ένωσης των συγγραφέων της Ε.Σ.Σ.Δ., αναφέρεται ότι ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός είναι η αληθινή και ιστορικά συγκεκριμένη απεικόνιση της πραγματικότητας στην επαναστατική της ανάπτυξη. Όμως, ο ρεαλισμός, σαν λογοτεχνική μέθοδος, δεν απαιτεί κι αυτός μιαν αληθινή και ιστορικά συγκεκριμένη απεικόνιση της πραγματικότητας; Τα έργα του Πούσκιν, του Λέομοντωφ, του Γκόγκολ, του Τολστόι, του Τουργκένιεφ, του Νεκράσωφ, του Τσέχωφ, δεν δίνουν μιαν αληθινή εικόνα της ζωής μέσα στο συγκεκριμένο ιστορικό της πλαίσιο; Μπορεί να μου παρατηρήσει κανείς ότι η ουσιαστική, διακριτική ιδιομορφία του σοσιαλιστικού ρεαλισμού είναι η αναπαράσταση της ζωής στην επαναστατική της εξέλιξη. Αν όμως, λέγοντας εξέλιξη εννούμε την πάλη ανάμεσα στο παλιό που βρίσκεται στο δρόμο της εξαφάνισης, πάλη που τελειώνει πάντα με τον θρίαμβο του καινούριου, δεν βρίσκουμε αυτή την απεικόνιση της πραγματικότητας στους ρώσους κλασικούς; Το μυθιστόρημα Πατέρες και παιδιά του Τουργκιένεφ δεν συμβολίζει τη νίκη των δημοκρατικών ιδεών πάνω στις ιδέες της αριστοκρατίας;
Στο εγχειρίδιο της ρωσικής λογοτεχνίας για την 10η τάξη (των Ντιεμέντιεφ, Ναούμωφ και Πλότκιν) σναφέρεται ότι το μυθιστόρημα Η Μάνα, του Γκόρκυ, είναι καινούριο τόσο για το περιεχόμενό του όσο και για τη μέθοδό του, που είναι ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός. Κανείς δεν σκέφτεται να το αμφισβητήσει αυτό. Ποια είναι, όμως, τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της νέας μεθόδου που, κατά τη γνώμη των συγγραφέων, βρήκαν την έκφρασή τους στο μυθιστόρημα του Γκόργκυ; «α) Στη Μάνα ο Γκόρκυ δείχνει τη ζωή στην επαναστατική της ανάπτυξη «στην πάλη ανάμεσα στο παλιό και το καινούριο…», «β) Ο Γκόρκυ έβαλε στο κέντρο του βιβλίου ήρωες θετικούς» κλπ.
Όλα αυτά είναι αναμφισβήτητα σωστά, υπάρχουν όμως έργα της κλασικής ρωσικής λογοτεχνίας που πριν ακόμα από την επανάσταση έδειξαν τη ζωή στην επαναστατική της ανάπτυξη ή που περιστρέφοναταν γύρω από ένα θετικό ήρωα: υπάρχουν ακόμα έργα που γράφτηκαν από μια κομματική θέση, άλλα που περιβάλλονται από ένα ρομαντικό φωτοστέφανο κι άλλα που είναι ποτισμένα από μια μαχητική αισιοδοξία. Αρκεί να αναφέρω το Τι να κάνουμε; του Τσερνιτσέφσκυ. Μπαίνει λοιπόν το ερώτημα: γιατί η Μάνα δείχνει σοσιαλιστικό ρεαλισμό και το Τι να κάνουμε; κριτικό ρεαλισμό; Ίσως η διαφορά πρέπει να αναζητηθεί στο γεγονός ότι ο Γκόρκυ είδε τη δύναμη που θα σάρωνε τον καπιταλισμό και θα έχτιζε το σοσιαλισμό, πράγμα που θα ήταν φυσικά αδύνατο στον Τσερνιτσέφσκυ εξ αιτίας των συνθηκών της εποχής του;
Κάτι που φέρνει περισσότερη σύγχυση στο μαθητή είναι η διαπίστωση που γίνεται στο εγχειρίδιο, ότι μερικά ιστορικά μυθιστορήματα σοβιετικών συγγραφέων δείχνουν επίσης σοσιαλιστικό ρεαλισμό (π.χ. ο Μέγας Πέτρος του Αλέξη Τολστόϊ).
Θα σας ήμουν ευγνώμων αν θέλατε να μου εξηγήσετε αυτά τα ζητήματα.

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΓΙΑΡΕΜΕΝΚΟ
Μπιέλαϊα Τσέρκωφ (Κίεβο)

Επιθεώρηση Τέχνης, 67-68

Advertisements