Το αμερικανικό κοινωνικό μυθιστόρημα είχε φτάσει σε μεγάλη ωριμότητα στα προπολεμικά χρόνια. Ονόματα σαν του Ντρέιζερ, του Σίγκλαιρ Λέβις, του Άπτον Σίγκλαιρ, του Χέμινγουαιη, του ντος Πάσος, του Στέινμπεκ, (για να μην αναφέρουμε παρά μόνο τα γνωστότερα), απόκτησαν φήμη και κύρος πολύ πιο πέρα απ’ τα σύνορα της χώρας τους. Πριν ακόμη πραγματοποιηθούν οι επιτυχίες αυτές, το αμερικανικό κοινωνικό μυθιστόρημα χρειάστηκε να κάνει πολλή κι επίπονη εργασία, για να διαμορφώσει ένα στυλ ρεαλιστικό, τέτοιο που να επιτρέπει στο λογοτέχνη της εποχής μας να μπαίνει ως μέσα στο πολύπλοκο σύμπλεγμα της σύγχρονης ζωής. Μια εικόνα της εξελικτικής πορείας, που ακολούθησε στην Αμερική το σύγχρονο κοινωνικό μυθιστόρημα μπορούν να μας δώσουν οι πιο κάτω χαρακτηριστικοί σταθμοί: ο «αυθόρμητος ρεαλισμός» του Ντρέιζερ στα τέλη του περασμένου αιώνα και στα πρώτα χρόνια της δεκαετίας που ακολούθησε, που για πρώτη φορά επεξεργάστηκε καλλιτεχνικά πλατιά στρώματα της αμερικανικής ζωής• η κοινωνική σάτιρα των «ανθρώπων της δεύτερης δεκαετίας» μ’ επικεφαλής τον Σίγκλαιρ Λέβις και τον Άντερσον, που η διαμαρτυρία τους ενάντια στην κοινωνία εκφράστηκε με το σύνθημα «όπου γίνονται λεφτά, ο άνθρωπος χάνεται»• η βαθιά μελετημένη ανάλυση του εσωτερικού βίου του ατόμου σε συνάρτηση με τη συσχέτισή του προς την κοινωνία, στα έργα του Χέμινγουαιη, του Ντος Πάσος κι άλλων συγγραφέων της «χαμένης γενιάς».

 

Η πρώτη εξελικτική περίοδος χαρακτηρίζεται από τον ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο που δίνεται στο περιγραφικό στοιχείο• μπορεί κανείς να πει, ότι ο μυθιστοριογράφος στο διάστημα τούτο παρουσιάζεται σαν ένας χρονογράφος της αμερικάνικης ζωής. Όμως, όσο κι αν ήταν πολύτιμο το υλικό που συγκεντρώθηκε από την αμερικάνικη λογοτεχνία στο στάδιο αυτό της εξέλιξης, – το μυθιστόρημα εξακολούθησε να αντιπροσωπεύει μια παθητική μορφή της αντίληψης της πραγματικότητας, της πραγματικότητας εκείνης που μέσα σ’ αυτήν ο άνθρωπος έπαιξε το δουλικό ρόλο ενός μόριου του πανίσχυρου κι ακατανόητου κοινωνικού μηχανισμού, που φανερώνεται σ’ εμάς μόνο από τις ορατές συνέπειες της λειτουργίας του. Ο ιμπεριαλιστικός πόλεμος του 1914-1918 και οι κοινωνικές κρίσεις που τον ακολούθησαν, προκάλεσαν μια βαθιά αλλαγή στη ζωή της αμερικάνικης κοινωνίας. Ο πόλεμος και οι συνέπειές του αποκάλυψαν πολλές πλευρές του κυρίαρχου κοινωνικού συστήματος, μ’ όλες τις αδικίες και τη σκληρότητα. Η παλαιότερη παθητική επισκοπική θέση του συγγραφέα απέναντι στο κράτος και την κοινωνία σταμάτησε. Ωστόσο, η καινούργια αυτή δραστηριότητα δεν προσέφερε αμέσως στο συγγραφέα σημαντικά πλεονεκτήματα στην ανάλυση της ζωής και στη μέθοδο της καλλιτεχνικής απεικόνισης. Τα στοιχεία μιας συνειδητής ιστορικής τοποθέτησης αντίκρυ στην πραγματικότητα, που είχε ξαπολυθεί από τον πόλεμο και τις μεταπολεμικές κρίσεις, εκφράστηκαν αρχικά στην αμερικανική φιλολογία με μορφή κυρίως δημοσιογραφική. Το έργο του Άπτον Σίγκλαιρ, με το πλούσιο από κοινωνική άποψη περιεχόμενό του, παρουσιάζει το χαρακτηριστικό γνώρισμα της μονομέρειας αυτής. Το καλλιτεχνικό ενδιαφέρον της φιλολογίας κοίταζε ουσιαστικά προς άλλη κατεύθυνση• συγκεντρώθηκε στην επεξεργασία και στη μελέτη της συνείδησης και της στάσης του ατόμου, που εξετάζεται αυτό καθ’ αυτό απομονωμένο. Ο κλονισμός της μεταπολεμικής εποχής προκάλεσε όχι μονάχα την εξέγερση, αλλά και την αγωνία και τον τρόμο μπροστά στη Σφίγγα των ανέλικτων κοινωνικών δυνάμεων. Μια ολόκληρη ομάδα από γραφείς αποτραβιέται μέσα στην ατομική συνείδηση του ανθρώπου, σαν ένα καταφύγιο μπροστά στη θύελλα του εξωτερικού κόσμου, και προσπαθεί κι ελπίζει να χειραφετήσει το άτομο από την κοινωνία και μ’ αυτό τον τρόπο, αν δεν μπορέσει να δώσει μια λύση στην αβάσταχτη κοινωνική σύγκρουση, όμως το λιγότερο να την αποφύγει. Και μόλο που κι αυτός ο δρόμος ήταν λαθεμένος κι οδηγούσε σε πολλές ακρότητες ατομικιστικής και υποκειμενικής παρακμασμένης χροιάς, ωστόσο δεν μπορούμε να χαρακτηρίσουμε τ’ αποτελέσματά του και σαν ολότελα αρνητικά. Χάρη στην εργασία των συγγραφέων της «χαμένης γενιάς», το άτομο μελετήθηκε τόσο πλατιά – αν και μέσα σε κάποια τεχνική απομόνωση – που γινόταν πιο μπορετό το πιο πέρα βήμα στην εξέλιξη του κοινωνικού μυθιστορήματος. Χρειάζονταν, στηριζόμενοι στην πραγματική κατανόηση της εξάρτησης της εξέλιξης του ξεχωριστού ατόμου από τους κοινωνικούς νόμους εξέλιξης, να συνδέσουν την αντικειμενική ιστορική περιγραφή, από τη μια με τα στοιχεία ιστορικής συνείδησης, και από την άλλη με το ρόλο του ανθρώπου στη διαμόρφωση και στην αλλαγή της κοινωνίας. Έναν γερό παράγοντα που επιδρά πάνω στην προοδευτική εξέλιξη του κοινωνικού μυθιστορήματος της μεταπολεμικής εποχής στην Αμερική και σ’ άλλες χώρες, αποτέλεσε η ύπαρξη της Σοβιετικής Ένωσης, όπου η ιστορική συνειδητή αρχή εμφανίζεται σαν βασική αρχή της ανοικοδόμησης της κοινωνίας και σαν μορφοποιό στοιχείο στην ιδιωτική ζωή. Η αναγνώριση της αποφασιστικής σημασίας του παράγοντα αυτού βρήκε την ανάγλυφη έκφρασή της στο θετικό ενδιαφέρον, που εκδηλώσανε οι πρωτοπόροι Αμερικάνοι συγγραφείς για τη σοσιαλιστική ανοικοδόμηση στη Σοβιετική Ένωση.

 
Τέτοια ήταν η εικόνα, που πρόσφερε στον παρατηρητή του εξωτερικού το κοινωνικό μυθιστόρημα στις Ενωμένες Πολιτείες στις παραμονές του πολέμου. Αν και δεν πραγματοποιήθηκε στην παραπέρα εξέλιξή της η αρχινημένη νέα ανώτερη φάση, ωστόσο η εργασία της πρωτοπόρας ομάδας των συγγραφέων του κοινωνικού μυθιστορήματος, με την αδιάκοπη έρευνα και αναζήτηση, κρατούσε τον αναγνώστη σ’ υπερένταση αναμονής. Μυθιστορήματα σαν τους «Καρπούς της οργής» του Στέινμπεκ, ένα από τα τελευταία αμερικανικά βιβλία που μας είχαν έλθει πριν τον πόλεμο φαίνονταν ότι αποτελούσαν αξιόπιστα δείγματα για την αδιάκοπη προοδευτική κίνηση της αμερικανικής λογοτεχνίας προς τις πιο γόνιμες μορφές της σύγχρονης ρεαλιστικής τέχνης.

 

Μόρφωση 3/25/47

Advertisements