Πού βρίσκεται το κριτήριο της αλήθειας; Από πού ξέρουμε πως είναι πιστή η παράσταση που έχουμε για τον κόσμο; Από πού ο καλλιτέχνης αντλεί την πεποίθησή του πως η εικόνα του συμπίπτει με τον κόσμο που απεικονίζει;
Το κριτήριο αυτό της αλήθειας, η πεποίθηση αυτή αντλείται απ’ την ίδια τη ζωή, αντλείται απ’ την πράξη. Από εκεί αντλείται η πεποίθηση πως αυτό που απεικονίζεται είναι σωστό.
Από εδώ βγαίνει η σπουδαιότατη απαίτηση του Λένιν: «Η άποψη της ζωής και της πράξης πρέπει να αποτελέσει την πρωταρχική και βασική άποψη της θεωρίας της κατανόησης. Απορρίπτοντας ευθύς εξαρχής τις ατέλειωτες επινοήσεις της διδασκαλικής σχολαστικότητας οδηγεί αναπόφευκτα στον υλισμό… Αν εκείνο που επιβεβαιώνει η πρακτική μας δράση είναι η μοναδική, η τελευταία, η αντικειμενική αλήθεια τότε απ’ αυτή βγαίνει πως ο μοναδικός δρόμος προς την αλήθεια είναι η επιστήμη που στηρίζεται στην υλιστική άποψη», (τ. ΧΙΙΙ, σελ. 116).
Η πολύμορφη δημιουργική δράση του καλλιτέχνη επιβεβαιώνει την αλήθεια της απεικονιζόμενης απ’ αυτόν εικόνας, φυσικά αν ο καλλιτέχνης αισθάνεται τον καθημερινό δεσμό του με την αντικειμενική πραγματικότητα. Η δημιουργική πρακτική δράση του καλλιτέχνη είναι πολύ πλατύτερη απ’ ό,τι νομίζουν μερικοί εκχυδαϊστές που ξεκινούν είτε απ’ την τυφλή εμπειρία είτε απ’ τη λεγόμενη απόλυτη θεωρία.» Η πρακτική δράση του καλλιτέχνη είναι η τέχνη του, ο δεσμός του με την κοινωνία, η δράση του σαν πολίτη, οι παρατηρήσεις του και οι ιδεολογικές του επιδιώξεις. Η καλλιτεχνική πρακτική δράση είναι η σύνθεση και αλληλοεπίδραση ενός πλήθους κοινωνικών φαινομένων που βοηθά στην κατανόηση του κόσμου. Η μαρξιστική-λενινιστική θεωρία για την κατανόηση αυτή είναι η υλιστική διαλεκτική. «Ο διαλεκτικός υλισμός είναι η κοσμοθεωρία του μαρξιστικού-λενινιστικού κόμματος.» (Στάλιν). Η θεωρία μας απαιτεί απ’ τον καλλιτέχνη – και τον αισθητικό ερευνητή – τη βαθύτερη διείσδυση στη ζωή, τη μελέτη όλων των αντιθέσεων, τη σχέση μεταξύ μερικού και ολικού, την τέχνη για να βρει τις χαρακτηριστικές πτυχές ενός συγκεκριμένου φαινομένου, ενός ορισμένου λαού, να δώσει εκείνο που χαρακτηρίζει περισσότερο από καθετί άλλο την εξέλιξη του κόσμου, τον αγώνα του νέου που γεννιέται με το παλιό που πεθαίνει. Εδώ πάνω δοκιμάζεται το ταλέντο, η τιμιότητα και η ιδεολογία του καλλιτέχνη. «Στην κυριολεξία της διαλεκτική είναι η μελέτη των αντιθέσεων στην ίδια την ουσία των αντικειμένων.» (Φιλοσοφικά τετράδια, σελ. 263).
Ο Λένιν χτυπούσε τη ρηχή και επιφανειακή απεικόνιση της πραγματικότητας, αγωνιζόταν ενάντια στην «ιερογλυφική» απεικόνιση της ζωής. Αν η φυσιογνωσία – έλεγε στη συζήτησή του με τους μαχιστές – δεν μας δίνει τον αντικειμενικό ρεαλισμό στις θεωρίες της, αλλά μονάχα τις μεταφορικές έννοιες, τα σύμβολα, τις μορφές της ανθρώπινης πείρας κλπ. είναι τελείως απαράδεκτο να δημιουργεί η ανθρωπότητα, σ’ έναν άλλο τομέα, αντιλήψεις όχι λιγότερο «ρεαλιστικές», όπως π.χ. ο Θεός κ.ά., (τ. ΧΙΙΙ, σελ. 284).
Ο καλλιτέχνης φυσικά πρέπει να χρησιμοποιεί όλο τον πλούτο των μεταφορικών εννοιών και των συμβόλων. Βέβαια, οι μορφές και οι δημιουργικές μέθοδοι που απεικονίζουν την πραγματικότητα είναι πολλές όμως δεν μπορούν μόνο τα σύμβολα, οι μορφές και οι μεταφορικές έννοιες να δώσουν την πραγματική, τη φυσική εικόνα της ζωής. Οι πραγματικές εικόνες δεν δημιουργούνται απ’ τις παραστάσεις που υπήρχαν από προηγούμενα ή συγκεκριμενοποιήθηκαν στη μορφή και έδιναν μια αμυδρή εικόνα της ζωής, αλλά πηγάζουν απ’ τα σπλάχνα της ίδιας της πραγματικότητας, από τις παραστάσεις και τις αντιλήψεις για την πραγματικότητα που μαζεύτηκαν από προηγούμενα.
Στον αρχαίο κόσμο ακόμα ήταν γνωστή μια φιλοσοφία που αποτελούσε την άρνηση της πραγματικής κατανόησης, του αντικειμενικού κόσμου και που ιδιαίτερα ήταν η άρνηση της κατανόησης μέσω της τέχνης, η άρνηση της πραγματικότητας και της αλήθειας της καλλιτεχνικής μορφής. Η φιλοσοφία αυτή ήταν η ιδεαλιστική αισθητική του Πλάτωνα που θεωρούσα πως τα αντικείμενα ήταν κακή αντιγραφή των ιδεών και τα καλλιτεχνικά έργα κακές αντιγραφές των αντικειμένων, δηλ. αντιγραφές αντιγραφών. Θεωρούσε τον πραγματικό κόσμο σαν κόσμο σκιών. Πίστευε πως η πραγματική γνώση είναι κάτι το ακατόρθωτο. «Ας φανταστούμε, γράφει ο Πλάτωνας στο VII βιβλίο των «Πολιτικών» του, μια βαθιά υπόγεια σπηλιά που όμως είναι ανοιχτή από πάνω σ’ όλο της το μήκος. Ας φανταστούμε πως στη σπηλιά αυτή ζούνε άνθρωποι εκεί δεμένοι μ’ αλυσίδες, έτσι που να μην μπορούν να κοιτάξουν ούτε πίσω ούτε πάνω, προς το φως. Οι άνθρωποι αυτοί μπορούν να βλέπουν μόνο ό,τι βρίσκεται μπροστά τους, έναν τοίχο που φωτίζεται από πάνω.
Στην είσοδο της σπηλιάς ανάβει φωτιά. Ανάμεσα στους ανθρώπους και τη φωτιά περνά ψηλά ο δρόμος σκεπασμένος μ’ ένα χώρισμα που μοιάζει με τα σεντόνια (παραβάν) εκείνα που χρησιμοποιούν οι ταχυδακτυλουργοί και πίσω απ’ το χώρισμα περνούν άνθρωποι που σηκώνουν ένα είδωλο ανθρώπων πάνω σ’ αυτό. Τι βλέπουν οι δεσμώτες; Οι πλάτες τους είναι γυρισμένες προς το χώρισμα και οι άνθρωποι αυτοί βλέπουν μονάχα τις σκιές των ειδώλων των ανθρώπων πίσω απ’ το χώρισμα, γιατί η φωτιά τους φωτίζει από πίσω και στους δεσμώτες φαίνεται μόνο η σκιά τους. Αν αυτοί αρχίσουν και μιλούν οι δεσμώτες δεν θα παίρνουν τις σκιές που βλέπουν για πραγματικά αντικείμενα; Κι αν μπροστά τους ακούνε τον ήχο δεν θα νομίσουν πως οι σκιές που περνούν μιλάνε;»
Ο Πλάτωνας πιστεύει πως οι άνθρωποι μοιάζουν με τους δεσμώτες αυτούς, πως δεν μπορούν να έχουν μια πραγματική αντίληψη για τον κόσμο, πως η αλήθεια βρίσκεται στην κατανόηση της ιδέας, η λάμψη της όμως μπορεί να τυφλώσει τους δεσμώτες που δεν συνήθισαν στον ήλιο. Πρέπει λοιπόν να προσπαθούμε να κατανοήσουμε τις ιδέες και όχι τα αντικείμενα που είναι αντίγραφα των ιδεών.
Στους επόμενους αιώνες δεν ήταν λίγοι οι φιλόσοφοι εκείνοι που ισχυρίστηκαν πως η αντικειμενική γνώση είναι αδύνατη. Υπήρχαν και ενδιάμεσες θεωρίες που απομακρύνονταν απ’ το ρεαλισμό. Μια τέτοια θεωρία είναι η «θεωρία των συμβόλων», που θεμελίωσε ο Χέλμχολτς. Σύμφωνα μ’ αυτήν, «οι αισθήσεις και οι ιδέες του ανθρώπου δεν είναι ούτε ούτε αντίγραφα των πραγματικών αντικειμένων και των φυσικών προτσές ούτε εικόνες τους, αλλά είναι σύμβολα, συνθηματικά σημεία, ιερογλυφικά κλπ.», (τ. ΧΙΙΙΧ, σελ. 190). Δεν είναι απαραίτητο να υπάρχει ομοιότητα μεταξύ των σημείων και των ιερογλυφικών μ’ εκείνα που συμβολίζουν, όμως η απεικόνισή τους πρέπει να μοιάζει με το αντικείμενο. «Η θεωρία των συμβόλων, όπως υποδεικνύει ο Λένιν, δημιουργεί κάποια δυσπιστία για τις αισθήσεις και τις ενδείξεις των αισθητηρίων οργάνων μας. Αναμφισβήτητα η απεικόνιση δεν μπορεί ποτέ να συγκριθεί ολοκληρωτικά με το πρότυπο, μα άλλο είναι η απεικόνιση κι άλλο το σύμβολο, το συνθηματικό σημείο. Η απεικόνιση προϋποθέτει αναγκαία και ανεπανόρθωτα την αντικειμενική πραγματικότητα εκείνου που «αντικατοπτρίζει.» Το «συνθηματικό σημείο», το σύμβολο, το ιερογλυφικό είναι έννοιες που προσθέτουν ένα εντελώς άγνωστο στοιχείο, τον αγνωστικισμό»3, (τ. ΧΙΙΙ,σελ. 193).
Στην «Επιστήμη και Λογική» ο Λένιν γράφει: «Το μόνο που μπορεί κανείς να πει για τα σύμβολα είναι το ότι δεν μπορείς να έχεις τίποτε μαζί τους. Όσον αφορά στον «κάθε λογής συμβολισμό» πρέπει να ομολογήσουμε πως πολλές φορές το να μην υποδειχτούν, να μην συμπεριληφθούν και να μη δοθούν οι ορισμοί των εννοιών αποτελεί τον εύκολο τρόπο. Και αυτό ακριβώς πρέπει να γίνει το έργο της φιλοσοφίας.» (Φιλοσοφικά Τετράδια, σελ. 117-118).
Οι σκέψεις αυτές του Λένιν μάς βοηθούν στη διευκρίνιση των διαφόρων μεθόδων δημιουργίας και στην καλύτερη χρήση τους. Ο Λένιν μάς διδάσκει την αντικειμενική, την αληθινή «απεικόνιση και έρευνα της πραγματικότητας και τον έλεγχο της κατανόησής μας (επιστημονικής και καλλιτεχνικής) με πρακτική δράση. Δεν μας διδάσκει τη «φωτογραφική», τη στατική απεικόνιση της πραγματικότητας, αλλά, όπως τη χαρακτηρίζει ο Στάλιν, την απεικόνιση του κόσμου στη δημιουργική πορεία της αποκάλυψης των αντιθέσεων. Η μαρξιστική-λενινιστική αισθητική διδάσκει στον συγγραφέα τη δράση.
Ο καλλιτέχνης δεν μπορεί να απεικονίζει τον κόσμο παθητικά, να μένει αδιάφορος στο καλό και το κακό. Ο αληθινός καλλιτέχνης, που είναι πρωτοπόρος αγωνιστής για την ευτυχία της Ανθρωπότητας, αποκαλύπτει τις αντιθέσεις που υπάρχουν στον κόσμο, συμμετέχει δραστήρια στον αγώνα για το μετασχηματισμό του κόσμου και ζωγραφίζει όλες τις περιπτώσεις αυτού του αγώνα. Ο σοσιαλιστής καλλιτέχνης απεικονίζοντας τον κόσμο δίνει ταυτόχρονα και την αναπόφευκτη πορεία της Ανθρωπότητας προς το σοσιαλισμό, την αναπόφευκτη νίκη του καινούριου – του κομμουνισμού – πάνω στον παλιό, τον καπιταλιστικό κόσμο.

 

3) Ο Ντιντερώ γράφει: «Προτιμάτε όσο το δυνατόν πρόσωπα πραγματικά παρά συμβολικά.»

Advertisements