Η απαίτηση να είμαστε αυστηροί, γενναίοι και φιλαλήθεις απέναντι στην εικονιζόμενη πραγματικότητα είναι αυτό που έδωσε επιγραμματικά ο Στάλιν: «Γράφετε την αλήθεια. Η απαίτηση αυτή είναι κεντρική για την αισθητική του σοσιαλισμού.»

 
Στα τελευταία χρόνια έγιναν πολλές συζητήσεις γύρω απ’ τη στάση του ρομαντισμού απέναντι στο ρεαλισμό. Έγιναν σχολαστικές προσπάθειες να χωριστεί η ρομαντική μέθοδος απ’ τη ρεαλιστική. Οι «θεωρητικοί» ξεχνούσαν πως κάθε ρεαλισμός δεν είναι επαναστατικός. Ξεχνούσαν ακόμα πως υπάρχει επαναστατική και αντιδραστική ρομαντική τέχνη. Η πρώτη μπορεί να βαθύνει την κατανόησή μας, να μας εμπνεύσει και να μας σπρώξει μπροστά. Η δεύτερη αποκοιμίζει τη συνείδηση, δημιουργεί αντιδραστικές ουτοπίες, μας σέρνει πίσω. Είναι γνωστό το πώς έβλεπαν τον Χάινε ο Μαρξ κι ο Ένγκελς και πόσο εκτιμούσαν την τέχνη του μεγάλου ποιητή. Οι γνώμες του Λένιν για το ονειροπόλημα στο: «Τι να κάνουμε;», ο αγώνας του ενάντια στο Στρούβε και τη «ρεαλιστική» πάλη των οπορτουνιστών, χαρακτηρίζουν την επαναστατική αντίληψη του ρεαλισμού. Ο Λένιν έδωσε πολλούς περίφημους ορισμούς για τον ρομαντισμό. Έδειξε πως άλλο είναι ο αντιδραστικός ρομαντισμός των ναρόντνικων και πέρα για πέρα άλλο πράγμα ο επαναστατικός ρομαντισμός του αγωνιζόμενου προλεταριάτου. Είναι περίφημα, πραγματικά, τα λόγια του Λένιν στον πρόλογο των επιστολών του Μαρξ, στον Κούγκελμαν. Επιτίθεται ενάντια στο σκεπτικισμό και παίρνει τη θέση του επαναστατικού ρομαντισμού. Δείχνοντας την αξία της επιστολής του Μαρξ για την παρισινή Κομμούνα, ο Λένιν βγάζει το συμπέρασμα: «Πόσο θα γελούσαν για τον Μαρξ οι σημερινοί μας μαρξιστές “ρεαλιστές” σοφοί, αυτοί που κατακεραύνωναν τον ρωσικό επαναστατικό ρομαντισμό του 1906-1907.» Τα λόγια αυτά πρέπει να σταθούν οδηγός για τους λογοτέχνες μας.

 
Σ’ ένα άλλο μέρος ο Λένιν γράφει:

 
«Οι μενσεβίκοι μιλούν στην απόφασή τους για το «ρεαλισμό» των αστικών τάξεων των πόλεων. Η περίεργη αυτή ομολογία τούς προδίδει παρά τη θέλησή τους. Είμαστε συνηθισμένοι απ’ το ιδιαίτερο νόημα που δίνει στη λέξη ρεαλισμός η δεξιά πτέρυγα των σοσιαλδημοκρατών. Έτσι, π.χ. η «Σοβρεμέναγια Ζίζν» του Πλεχάνωφ αντιπαραθέτει το «ρεαλισμό» των σοσιαλδημοκρατών της δεξιάς στον «επαναστατικό ρομαντισμό» των αριστερών σοσιαλδημοκρατών. Τι λοιπόν έχει στο νου της η μενσεβίκικη απόφαση για ρεαλισμό; Τίποτε άλλο από το ότι παινεύει τους καπιταλιστές για τη μετριοφροσύνη και την τάξη τους.» (τόμ. XI, σελ. 250).

 
Βλέπουμε εδώ πόσο έντονα υπογραμμίζει και πάλι ο Λένιν την αντίληψή του για το ρεαλισμό και τον επαναστατικό ρομαντισμό και ακόμα, πόσο ξεχωρίζει την αντίληψή του αυτή απ’ το «μετριόφρονο και τακτικό ρεαλισμό» των οπορτουνιστών.

 
Μιλώντας ενάντια σε κείνους που κατακρίνουν το ρομαντισμό σαν κάτι το «παλιό» που πέθανε για πάντα γράφει: «Μιλώντας, όμως, για το ρομαντισμό δεν πρέπει ν’ αποσιωπούμε την ερμηνεία του ορισμού αυτού που στην ουσία του είναι αντεπαναστατική και επικρατεί στον τύπο, όπου είναι περισσότερο διαδεδομένη από αλλού, και συγκεκριμένα στο φιλελεύθερο τύπο. Δεν σου επιτρέπεται να μην εξεγερθείς σε μια τέτοια ερμηνεία. Δεν σου επιτρέπεται να μη σημειώσεις εκείνο το «νέο» το ότι ο φιλελευθερισμός δημιούργησε στη Ρωσία τη φιλελεύθερη επαναστατική τάση που οι διάφοροι κύριοι Μιλιούκωφ απαρνούνται στα λόγια μόνο, καθαρά διπλωματικά, εφαρμόζουν όμως την αντεπαναστατική πολιτική.» (τόμ. XV, σελ. 310).

 
Έτσι ο Λένιν ξεσκέπασε την αντεπαναστατική «κατανόηση» του ρομαντισμού που στρέφονταν ενάντια στον επαναστατικό ρομαντισμό.

 
Ο σοσιαλιστικός ρεαλισμός, η βασική μέθοδος της τέχνης μας, έβαλε τελεία και παύλα στην αφηρημένη σύγκριση του ρεαλισμού με το ρομαντισμό θέτοντας πρώτα απ’ όλα ζήτημα κοινωνικού και ιδεολογικού περιεχομένου στο ρομαντισμό και το ρεαλισμό. Είναι γνωστό πως ο ΡΑΠΠ* ξέγραψε απ’ τη λογοτεχνία το ρομαντισμό ζημιώνοντας μ’ αυτό τον τρόπο το νόημα του ρομαντισμού. Ο μέγας κλασικός της ρωσικής λογοτεχνίας και πρώτος κλασικός της σοβιετικής λογοτεχνίας, ο Μαξίμ Γκόρκι, είναι το υπόδειγμα του συγγραφέα που συνδυάζει στα έργα του τις μεθόδους του ρεαλισμού και του επαναστατικού ρομαντισμού.

ΙΙΙ.

Στην τέχνη, ο αγώνας για το σοσιαλισμό είναι συνυφασμένος με τον αγώνα για τον άνθρωπο. Η κατεύθυνση της τέχνης εξαρτάται απ’ τον τρόπο με τον οποίο απεικονίζονται οι ανθρώπινες σχέσεις και οι ανθρώπινοι χαρακτήρες. Ο άνθρωπος, ο χαρακτήρας και η σκέψη του είναι το περιεχόμενο της τέχνης. Η τέχνη, όπως και η επιστήμη, δίνει την «εικόνα» του γενικού βοηθώντας μας να γνωρίσουμε το γενικό αυτό με συγκεκριμένες νοητές μορφές. Η σοσιαλιστική, όμως, τέχνη, όπως και η σοσιαλιστική επιστήμη δεν επιδιώκουν μόνο την κατανόηση. Επιδιώκουν ακόμα και τον επαναστατικό μετασχηματισμό του κόσμου. Η γνώση του να μπορούμε να ξεχωρίζουμε αυτό που είναι το πιο βασικό και το πιο χαρακτηριστικό, η γνώση του να μπορούμε ν’ αποκαλύψουμε τις κυριότερες αντιθέσεις της ζωής, να βλέπουμε τον τρόπο που πρέπει να ενεργούμε για το συμφέρον των εργαζομένων έτσι όπως αρμόζει στους ηγέτες του κομμουνισμού, αυτό μας διδάσκει ο Λένιν και το ίδιο ο Στάλιν.

 
Ο σοσιαλιστής καλλιτέχνης πρέπει να διδάσκεται απ’ τον Λένιν τον τρόπο που «να συνδυάζει όμορφα» την απόλυτη αντικειμενικότητα της μελέτης του κόσμου με την υποκειμενική συμπάθεια προς τον επαναστατικό αγώνα των μαζών που μεταβάλει τον κόσμο.

 
Ο Λένιν εκτιμούσε ιδιαίτερα το ρόλο της ανθρώπινης προσωπικότητας στην τέχνη.

 
Ο άνθρωπος που είναι δημιουργός της τέχνης είναι και το αντικείμενο της τέχνης. Ο άνθρωπος είναι ο σκοπός που υπηρετεί η τέχνη. Είναι το αντικείμενο της τέχνης. Ο σοβιετικός δημιουργός της τέχνης πρέπει να αφομοιώσει καλά τις ίδιες τις ιδέες του σοσιαλισμού, τις ιδέες του Λένιν και του Στάλιν.
Ο μαρξισμός-λενινισμός δίνει μεγάλη σημασία στις κοινωνικές ιδέες. Είναι τεράστιος ο ρόλος των ιδεών στη ζωή της κοινωνίας, ιδιαίτερα της σοβιετικής. Λογής-λογής εκχυδαϊστές, αντικειμενιστές και φαταλιστές κατηγορούν το μαρξισμό γιατί, τάχα, υποτιμά το δημιουργικό ρόλο του ανθρώπου. Όσα, όμως, είπε ο Λένιν για το ρόλο της προσωπικότητας βοηθούν τη σοσιαλιστική αισθητική να ξεχωρίζει σωστά τόσο τη δημιουργική αξία του καλλιτέχνη όσο και το πρόβλημα του ήρωα στην τέχνη. Η τέχνη είναι ένας πανίσχυρος ιδεολογικός παράγοντας στον αγώνα. «Όσον αφορά στη σημασία που έχουν οι κοινωνικές ιδέες, οι θεωρίες, οι αντιλήψεις και οι πολιτικές πεποιθήσεις, όσον αφορά στο ρόλο που παίζουν στην ιστορία, ο ιστορικός υλισμός όχι μόνο δεν τον αρνείται, αλλά αντίθετα, υπογραμμίζει το σοβαρό ρόλο που παίζουν και τη σημασία που έχουν στη ζωή της κοινωνίας, στην ιστορία της κοινωνίας.» (Ι. Στάλιν).

 
Όπως έδειξε ο Στάλιν υπάρχουν ιδέες και θεωρίες που ξεπεράστηκαν, που η σημασία του βρίσκεται στο ότι καθυστερούν την ανάπτυξη της κοινωνίας, την πρόοδό της. Υπάρχουν, όμως, και πρωτοπόρες ιδέες και θεωρίες που η σημασία τους βρίσκεται στο ότι βοηθούν την κοινωνία να βαδίσει προς τα μπρος. Το καθήκον του σοβιετικού καλλιτέχνη είναι να δημιουργεί πάνω στη βάση των πιο πρωτοπόρων ιδεών, δηλαδή των κομμουνιστικών ιδεών.

 

* Όμιλος Ελευθέρων Καλλιτεχνών.

Advertisements