Κάνουμε εκτίμηση των εκδηλώσεων της τέχνης από σοσιαλιστική σκοπιά. Είναι γνωστή η εκτίμηση που είχε ο Λένιν για την κλασική κληρονομιά. Όμως πολλές φορές και μ’ επιμονή υπογράμμιζε πως η κληρονομιά αυτή πρέπει ν’ «αφομοιώνεται κριτικά». Θα ήταν γελοιοποίηση του λενινισμού αν εξετάζαμε τη δημιουργία των μεγάλων καλλιτεχνών των περασμένων εποχών άσχετα απ’ το ιδεολογικό περιεχόμενό της. Να μερικά παραδείγματα.

 
Αν ο Λένιν εκτιμούσε τόσο πολύ τον Μπελίνσκι, τον Τσερνισέφσκι, τον Ντομπρολιούμπωφ, τον Νεκράσωφ και τον Στσεντρίν οφειλόταν στο ότι όλοι αυτοί διακήρυτταν τις πιο πρωτοπόρες και προοδευτικές ιδέες της εποχής τους. Εκτιμούσε πολύ την πολιτική τους συνειδητοποίηση, το δημοκρατισμό τους και την αγάπη τους προς το λαό που αποτελούσαν ένα ενιαίο σύνολο στην πολιτική και την καλλιτεχνική τους δράση στην κοινωνιολογία όσο και στην καλλιτεχνική δημιουργία. Για τους ίδιους λόγους ο μαρξισμός-λενινισμός εκτιμά τον Λέσινγκ και τον Ντιντρώ.

 


Κάνοντας κριτική στον Λ. Τολστόι, ο Λένιν έλεγε πως η λαθεμένη του θεωρία και η αντιδραστική του νοοτροπία εμπόδιζαν τον καλλιτέχνη Τολστόι. Όμως, ο μεγαλοφυής Τολστόι παρά τις εσφαλμένες αντιδραστικές του θεωρίες ζωγράφιζε με αλήθεια τις εικόνες της ρωσικής ζωής, γιατί εκτός απ’ το μεγάλο του ταλέντο διακρινόταν κι απ’ την τιμιότητα και την αγάπη του προς το λαό, γνωρίσματα που είναι απαραίτητα σ’ έναν καλλιτέχνη. Υπογραμμίζοντας την εξαιρετική σημασία της δημιουργίας του Τολστόι ο Λένιν αναλύει με σαφήνεια και μέχρι το τέλος τα λάθη του μεγαλοφυούς καλλιτέχνη, την ασυνέπειά του και την έλλειψη γενικότητας.

 
Καλλιτέχνης που συνδυάζει την πρωτοπορία κοσμοθεωρία με το χάρισμα της απεικόνισης ήταν ο ιδανικός καλλιτέχνης για τον Λένιν.

 
Ο Λένιν μάς διδάσκει να παίρνουμε απ’ την κληρονομιά των περασμένων εκείνο που είναι πιο πρωτοπόρο, προοδευτικό κι επαναστατικό -με την πλατιά έννοια της λέξης- εκείνο που έσπρωχνε μπροστά στην ανθρωπότητα.

 
Στο πρόσωπο του Γκόρκι ο Λένιν έβλεπε τον τύπο του νέου καλλιτέχνη, του καλλιτέχνη της εργατικής τάξης, όλης της εργαζόμενης ανθρωπότητας. Στο πρόσωπο του Γκόρκι ο Λένιν έβρισκε την επαναστατική ρομαντική εξόρμηση του καλλιτέχνη του μέλλοντος, που χωρίς αυτήν δεν μπορεί να υπάρξει αληθινός ρεαλισμός. Ο Γκόρκι ήταν σοσιαλιστής καλλιτέχνης. Ερμηνεύοντας βαθιά την ουσία του ρεαλισμού ο Λένιν δεν ξεχωρίζει τον καλλιτεχνικό ρεαλισμό απ’ τον επαναστατικό ρομαντισμό που κοιτάζει στο μέλλον και καλλιεργεί στον άνθρωπο το αίσθημα του καινούργιου. Καλλιτέχνης πολίτης, καλλιτέχνης που αφιερώνει το έργο του στους εργαζόμενους, καλλιτέχνης που τελειοποιεί την τέχνη στο όνομα της τελικής νίκης του σοσιαλισμού, είναι το ιδεώδες του Λένιν.

 
Ο άνθρωπος είναι το αντικείμενο της τέχνης. Τα αθάνατα έργα τέχνης μάς εμπνέουν, γιατί εκεί φαίνεται η τεράστια δημιουργική σκέψη του καλλιτέχνη, γιατί οι ήρωες των έργων αυτών μάς συναρπάζουν κυριολεκτικά με τις πρωτοπόρες ιδέες τους, με την πολύμορφη δημιουργική τους δράση, για τον αγώνα τους για την επικράτηση των αρχών τους, των ιδεωδών της ζωής. Τέτοιοι ήρωες είναι ο Φάουστ και ο Γουλιέλμος Τέλλ, ο Οϋλενσπίγκελ και ο Παύλος Βλάσωφ. Τέτοιοι ήρωες στη νέα λογοτεχνία είναι ο Τσαπάγιεφ και ο Π. Κορτσάγκιν. Ο Λένιν μάς διδάσκει πως η τέχνη, απεικονίζοντας ολόπλευρα τη ζωή, πρέπει να βάζει στο κέντρο του έργου της τους καλύτερους ανθρώπους, λαϊκούς ήρωες που ο αναγνώστης ή ο θεατής πρέπει να διδάσκεται απ’ αυτούς. Ο Λένιν γράφει «… υπάρχουν λαϊκοί ήρωες. Είναι οι άνθρωποι σαν τον Μπάμπουσκιν. Είναι οι άνθρωποι που δέκα ολόκληρα χρόνια πριν απ’ την επανάσταση, όχι ένα ή δύο χρονάκια – αφιέρωσαν τον εαυτό τους στον αγώνα της απελευθέρωσης της εργατικής τάξης. Είναι οι άνθρωποι που δεν σπατάλησαν τον εαυτό τους σε ανωφελείς, μεμονωμένες τρομοκρατικές πράξεις, αλλά δούλεψαν μ’ επιμονή και συνέπεια μέσα στις προλεταριακές μάζες βοηθώντας στην ανάπτυξη και τη συνειδητοποίηση των μαζών, την οργάνωσή τους και την επαναστατική τους δράση. Είναι οι άνθρωποι που όταν η κρίση ξέσπασε, όταν η επανάσταση άναψε, όταν πολλά εκατομμύρια άρχισαν να κινητοποιούνται, μπήκαν επί κεφαλής του ένοπλου μαζικού αγώνα ενάντια στην τσαρική ολιγαρχία. Ό,τι κερδίθηκε απ’ την τσαρική απολυταρχία κερδίθηκε αποκλειστικά με τον αγώνα των μαζών που καθοδηγούνταν από τέτοιους ανθρώπους, ανθρώπους σαν τον Μπάμπουσκιν. Χωρίς τέτοιους ανθρώπους, ο ρωσικός λαός θα έμενε για πάντα λαός δούλων, λαός υποτακτικών. Με τέτοιους, όμως, ανθρώπους ο ρωσικός λαός θα κερδίσει την ολοκληρωτική του ελευθερία απ’ την κάθε λογής εκμετάλλευση» (τόμ. XIV, σελ. 398).

 
Ήρωες σαν τον Τσαπάγιεφ, τον Στσόρς, τον Τσκάλωφ, ήρωες της επαναστατικής εργασίας σαν τον Σταχάνωφ, πρέπει νά’ ναι οι ήρωες της εποχής μας, η κεντρική μορφή της σοσιαλιστικής τέχνης.

 

 
Η μαρξιστική-λενινιστική κατανόηση του ρόλου της ανθρώπινης προσωπικότητας διαφέρει ουσιαστικά, στο ζήτημα αυτό, απ’ την καπιταλιστική και μικροαστική. Ο αγώνας του Λένιν ενάντια στις αντιδραστικές θεωρίες των ναρόντνικων και αργότερα των επιγόνων τους των εσέρων – για τα «κριτικά σκεπτόμενα πρόσωπα -, για τον «ήρωα και τον όχλο» προετοίμασε το έδαφος για τη σωστή κατανόηση… «Οι ναρόντνικοι είχαν λαθεμένη και βλαβερή αντίληψη για όλη την πορεία της ιστορίας της ανθρωπότητας. Δεν γνώριζαν κι ούτε καταλάβαιναν τους νόμους της οικονομικής και πολιτικής εξέλιξης της κοινωνίας. Απ’ την άποψη αυτή ήταν πάρα πολύ καθυστερημένοι. Είχαν τη γνώμη πως την ιστορία τη δημιουργούν όχι οι τάξεις, όχι ο αγώνας των τάξεων, αλλά μερικά ξεχωριστά σπουδαία πρόσωπα, οι «ήρωες», που ακολουθούνταν τυφλά απ’ τις μάζες, απ’ τον «όχλο», το λαό, την τάξη.» (Σύντομη ιστορία του Κ.Κ.Σ.Ε. (μπ.), σελ. 13-14).

 
Ο Λένιν ξεσκέπασε τους ναρόντνικους, τη φιλοσοφία τους, την πολιτική και την πρακτική τους δράση. Με τον αγώνα του ενάντια στους ναρόντνικους, ο Λένιν αγωνιζόταν για τη σωστή μαρξιστική αντίληψη της προσωπικότητας του ανθρώπου.

 
Το ζήτημα αυτό έχει ουσιαστική σημασία για τη λογοτεχνία και την τέχνη που ασχολείται με τη συγκεκριμένη καλλιτεχνική μορφή του ανθρώπου, του ανθρώπινου χαρακτήρα, του ανθρώπινου τύπου.

 
Ο Λένιν αγωνιζόταν ενάντια στις θεωρίες του αντικειμενισμού και του «οικονομισμού» που υποβιβάζουν το ρόλο της προσωπικότητας του ανθρώπου, της συνειδητότητάς του και αρνούνται τον ενεργό ρόλο του ανθρώπου στην ιστορική εξέλιξη. Να πώς καθορίζεται ο ρόλος της προσωπικότητας του ανθρώπου στην ιστορία του Κ.Κ.Σ.Ε. (μπ.), ξεκινώντας απ’ τις σχετικές αντιλήψεις του Λένιν και του Στάλιν: «Οι διαλεχτές προσωπικότητες μπορούν να μεταβληθούν σε μηδενικό, αν οι ιδέες και οι επιθυμίες τους πάνε αντίθετα στην οικονομική ανάπτυξη της κοινωνίας, αντίθετα στις ανάγκες της πρωτοπόρας τάξης. Απεναντίας, οι διαλεχτοί άνθρωποι μπορούν να γίνουν πραγματικά διαλεχτές προσωπικότητες αν οι ιδέες και οι επιθυμίες τους εκφράζουν τις ανάγκες της οικονομικής εξέλιξης της κοινωνίας, τις ανάγκες της πρωτοπόρας τάξης… δεν κάνουν οι ήρωες την ιστορία, αλλά η ιστορία κάνει τους ήρωες. Συνεπώς, δεν δημιουργούν οι ήρωες το λαό, μα ο λαός δημιουργεί τους ήρωες και σπρώχνει την ιστορία προς τα μπρος.» (Σύντομη ιστορία του Κ.Κ.Σ.Ε. (μπ.), σελ. 16).

Advertisements