Χρειάζεται να σκεφτώ πολύ ακόμα τα όσα είπε ο Ζαν Πωλ Σαρτρ πάνω στο πρόβλημα της παρακμής. Όμως, από την πρώτη εντύπωση που έχω, νομίζω ότι δεν μπορώ να συμφωνήσω απόλυτα μαζί του. Από τον καιρό που βρίσκεται στην Πράγα, είναι η πρώτη φορά που δεν συμμερίζομαι την άποψή του. Πιστεύω πως δεν μπορούμε να πούμε πως στη σύγχρονη τέχνη δεν υπάρχει παρακμή. Θα ήθελα την εικόνα της εξέλιξης –που τόσο όμορφα μας παρουσίασε ο σύντροφος Φίσερ- να τη συμπληρώσω λέγοντας τούτο: η εξέλιξη της καπιταλιστικής κοινωνίας από τη βιομηχανική επανάσταση ως σήμερα, σήμαινε παράλληλα και μια διαρκή απομάκρυνση ορισμένων κοινωνικών στρωμάτων από ηγετικές θέσεις. Στην αρχή ήταν οι αριστοκράτες, μετά στην πορεία της ιστορίας, διάφορα αστικά στρώματα. Άρχισε να εκδηλώνεται στην εποχή του ρομαντισμού, όταν ένα μεγάλο μέρος της αριστοκρατίας δημιουργεί μια μεγάλη λογοτεχνική σχολή και παρουσιάζει τα πρώτα συμπτώματα παρακμής. Φτάνει να αναφέρουμε τον Σατωμπριάν, τον Νόβαλ ή ακόμα και μια τέτοια φυσιογνωμία όπως είναι ο Χάινριχ Φον Κλάιστ. Σε συνέχεια, κατά τον 19ο αιώνα, βλέπουμε λόγου χάρη μικροαστικά στρώματα με υψηλή κουλτούρα, να είναι φοβερά απογοητευμένα από το γεγονός πως από όλες τις μεγάλες ελπίδες που στήριξαν την αστική επανάσταση ως το 1848 δεν βγήκε τίποτα άλλο παρά η βρωμερή χρηματιστική-καπιταλιστική κοινωνία. Η αντίδραση των καλλιτεχνικών αυτών στρωμάτων είναι μια έντονη αηδία γι’ αυτή την κοινωνία και στην τέχνη παρουσιάζονται έντονα συμπτώματα παρακμής. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτού του είδους είναι ο Σαρλ Μπωντλαίρ. Στην εποχή του περάσματος από το στάδιο του ιμπεριαλισμού, παρατηρούμε ένα πολύ οξύ αγώνα μέσα στους κόλπους του ίδιου του αστικού κόσμου. Στον οικονομικό τομέα παραμερίστηκε το παλιό στρώμα των φιλελευθέρων καπιταλιστών και τη θέση του την πήρε ένας νέος τύπος καπιταλιστών, οι ιμπεριαλιστές. Αυτή την αλλαγή τη βλέπουμε ίσως πιο καλά εκφρασμένη στους Μπουντενμπρούκ του Τόμας Μαν, όπου η οικογένεια των Μπουντενμπρούκ, που έφθασε στο απόγειο της φιλελεύθερης εποχής της, παρακμάζει και παραμερίζεται από τους αδίστακτους Χάγκενστομ. Στον ιμπεριαλισμό επικρατεί η μεγάλη αστική τάξη, το ολιγαρχικό και χρηματιστικό κεφάλαιο, ενώ ένα μεγάλο μέρος μικροαστών παραμερίζεται από τις πρώτες γραμμές της εξέλιξης. Δεν θέλω αυτή την εξέλιξη να τη μεταφέρω μηχανιστικά στις σφαίρες της καλλιτεχνικής δημιουργίας, αλλά είμαι υποχρεωμένος να παρατηρήσω πως αυτή η εξελικτική πορεία είχε σαν αποτέλεσμα να παρουσιαστούν και στην τέχνη πολύ έντονα στοιχεία παρακμής. Θα μπορούσα εδώ να αναφέρω μια ολόκληρη σειρά από εξαιρετικούς καλλιτέχνες της αστικής πτώσης, αρκούμαι όμως να αναφέρω μόνο έναν, τον μεγαλοφυή Φραντς Κάφκα.

Μιλώ για στοιχεία της παρακμής. Θα ήταν σωστό να εξηγήσω τι εννοώ με αυτό. Θα συμπύκνωνα τη σκέψη μου κάπως έτσι: Η καταφανής πτώση της ζωτικής ενέργειας, αποτέλεσμα της απομάκρυνσης από την πρακτική δραστηριότητα, του περιορισμού στην παρατήρηση και της εκλεπτυσμένης αισθητικής. Κάμψη της θέλησης για ζωή, απαισιοδοξία. Δίνω λοιπόν στον όρο παρακμή αυτό το περιεχόμενο, έχοντας υπόψη μου πως θα μπορούσε να έχει και άλλο περιεχόμενο. Στους μεγάλους καλλιτέχνες των τελευταίων εκατό πενήντα χρόνων, που εκδηλώνουν παρόμοια στοιχεία παρακμής, το πιο βασικό είναι πως ακριβώς μέσα σ’ αυτή τους την τοποθέτηση της απάρνησης και του πεσσιμισμού, εμβάθυναν καλλιτεχνικά περισσότερο στα μυστικά της ζωής και του κόσμου και ανακάλυψαν καινούριες μορφές καλλιτεχνικής έκφρασης του δικού τους κόσμου. Γι’ αυτό, η εποχή του ρομαντισμού, η εποχή του Μπωντλαίρ, ή εποχή του Κάφκα, είναι ιδιαίτερα πλούσιες από την πλευρά της ανακάλυψης νέων τεχνικών μέσων καλλιτεχνικών δημιουργίας. Έτσι παρατηρούμε την αντίνομη διαλεκτική ενότητα των στοιχείων της παρακμής με τις νέες ανακαλύψεις στις μεθόδους της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Αυτές τις ανακαλύψεις τις αποδέχεται ύστερα κάθε καλλιτεχνική δημιουργία, και η πιο προοδευτική στις κοσμοθεωρητικές αντιλήψεις. Αυτό, όμως, σημαίνει πως πρέπει να ξεχωρίζουμε τα στοιχεία της παρακμής στη φιλοσοφία της ζωής και κριτικά να ερευνάμε και να αξιολογούμε, πολύ να αξιολογούμε, τη νέα τεχνική της καλλιτεχνικής δημιουργίας, που εμπεριέχεται μέσα σ’ αυτή την παρακμασμένη και απαισιόδοξη αντιμετώπιση της ζωής και του κόσμου. Ακριβώς μέσα σ’ αυτά τα νέα καλλιτεχνικά βήματα εκδηλώνεται αυτό που είπε ο σύντροφος Φίσερ, ότι δηλαδή κάθε αληθινά μεγάλη τέχνη σε όλη την εποχή του καπιταλισμού, πάντα σημαίνει και για μας προσφορά και δεν μπορούμε με μια μονοκοντυλιά να την απορρίπτουμε.

Φοβάμαι ότι μιλώ πολλή ώρα, γι’ αυτό και δεν θέλω να συνεχίσω. Θα ήθελα μόνο να αναφερθώ πολύ σύντομα σε αυτό το σημείο στο οποίο ο Ζαν Πωλ Σαρτρ στάθηκε ιδιαίτερα, δηλαδή στο μεγάλο ρόλο που παίζει ο μηχανιστικός διαχωρισμός των καλλιτεχνών και του έργου τους σε αισιόδοξους και απαισιόδοξους. Κατ’ αυτό τον τρόπο, η λογοτεχνία για την οποία σύντομα μίλησα είναι γενικά αρνητική γιατί είναι απαισιόδοξη, γιατί διαδίδει τον πεσσιμισμό. Αν εμείς, έτσι προβάλλοντας την επιχειρηματολογία τους, προχωρούμε για τους σοσιαλιστικούς και κομμουνιστικούς στόχους της κοινωνίας μας, δεν χρειαζόμαστε τον πεσσιμισμό, τότε είμαστε υποχρεωμένοι να απορρίψουμε με μια μονοκονδυλιά αυτή τη λογοτεχνία. Με βάση όσα σύντομα μπόρεσα να αναφέρω, θεωρώ αυτή την αντιμετώπιση μηχανιστική, δογματική και είμαι της γνώμης πως είναι πια καιρός να την ξεπεράσουμε.

Advertisements