«Φτάνουμε στο ερώτημα, – γράφει ο Ένγκελς στο «Αντι-Ντύρινγκ», στην αρχή του κεφαλαίου που αναφέραμε (μέρος Ι, κεφ. IX), – αν μπορούν και ποια είναι τα προϊόντα της ανθρώπινης γνώσης γενικά που μπορούν να έχουν κυρίαρχη ισχύ και απεριόριστη αξίωση (Anspruch) να θεωρηθούν αληθινά» (S. 79 της πέμπτης γερμ. έκδ.). Και ο Ένγκελς απαντάει στο ερώτημα αυτό ως εξής:

«Η κυριαρχία της νόησης πραγματοποιείται σε μια σειρά ανθρώπους που σκέπτονται εξαιρετικά ακυρίαρχα· η γνώση που έχει απεριόριστη αξίωση ότι είναι αληθινή, πραγματοποιείται με μια σειρά σχετικές (ρελατιβιστικές) πλάνες· ούτε το ένα ούτε το άλλο» (ούτε η απόλυτη αληθινή γνώση, ούτε η κυρίαρχη νόηση) «μπορούν ολοκληρωτικά να πραγματοποιηθούν διαφορετικά, παρά μόνο με μια επ’ άπειρο διάρκεια της ζωής της ανθρωπότητας».

Εδώ βρίσκουμε ξανά την ίδια αντίφαση που συναντήσαμε κιόλας πιο πάνω, την αντίφαση ανάμεσα στο χαρακτήρα της ανθρώπινης νόησης, που κατ’ ανάγκη νοείται σαν απόλυτη, και στην πραγματοποίησή της στα ξεχωριστά άτομα, που νοούν μόνο περιορισμένα. Αυτή η αντίφαση μπορεί να λυθεί μόνο σε μια σειρά διαδοχικές γενιές της ανθρωπότητας, που για μας τουλάχιστο είναι, από πρακτική άποψη, ατέλειωτη.

Με την έννοια αυτή η ανθρώπινη νόηση είναι εξίσου κυρίαρχη, όσο και ακυρίαρχη, και η ικανότητά της για γνώση εξίσου απεριόριστη, όσο και περιορισμένη. Είναι απόλυτα κυρίαρχη και απεριόριστη από την άποψη της φύσης της» (της σύστασής της, Anlage), «του προορισμού της, της δυνατότητάς της, του ιστορικού τελικού σκοπού της· είναι ακυρίαρχη και περιορισμένη από την άποψη της ξεχωριστής πραγμάτωσής της και της κάθε φορά πραγματικότητας» (81)*.

Το ίδιο συμβαίνει, – συνεχίζει ο Ένγκελς- και με τις αιώνιες αλήθειες.

Ο συλλογισμός αυτός έχει εξαιρετική σημασία για το ζήτημα του ρελατιβισμού, της αρχής της σχετικότητας των γνώσεών μας, που τονίζεται απ’ όλους τους μαχιστές.

Οι μαχιστές επιμένουν όλοι τους ότι είναι ρελατιβιστές, οι ρώσοι όμως μαχιστές, ενώ επαναλαβαίνουν τις λεξούλες των γερμανών μαχιστών, φοβούνται ή δεν ξέρουν να θέσουν καθαρά και ξάστερα το πρόβλημα της σχέσης ρελατιβισμού και διαλεκτικής. Για τον Μπογκντάνοφ (όπως και για όλους τους μαχιστές) η αναγνώριση της σχετικότητας των γνώσεών μας αποκλείει και την παραμικρή παραδοχή της απόλυτης αλήθειας. Για τον Ένγκελς από τις σχετικές αλήθειες σχηματίζεται η απόλυτη αλήθεια. Ο Μπογκντάνοφ είναι ρελατιβιστής, ο Ένγκελς διαλεκτικός. Να ένας άλλος, όχι λιγότερο σπουδαίος συλλογισμός του Ένγκελς από το ίδιο κεφάλαιο του «Αντι-Ντύρινγκ».

 

*Πρβλ. Β. Τσερνόφ, το παραπάνω έργο, σελ. 64, και επόμ. Ο μαχιστής κ. Τσερνόφ συμμερίζεται ολοκληρωτικά τη θέση του Μπογκντάνοφ που δεν θέλει να παραδεχτεί ότι είναι μαχιστής. Η διαφορά είναι ότι ο Μπογκντάνοφ προσπαθεί να συγκαλύψει τη διαφωνία του με τον Ένγκελς, να την παρουσιάσει σαν κάτι το τυχαίο κτλ., ενώ ο Τσερνόφ νιώθει ότι εδώ πρόκειται για αγώνα και ενάντια στον υλισμό και ενάντια στη διαλεκτική.