Μα αυτό είναι σωστό «σύμπλεγμα» παραλογισμού, κατάλληλο μόνο για να συναγάγει κανείς την αθανασία της ψυχής ή την ιδέα του θεού κτλ. Ο άνθρωπος είναι πριν απ’ όλα σύμπλεγμα άμεσων βιωμάτων και στην παραπέρα ανάπτυξη φυσικό σώμα! Ώστε, υπάρχουν «άμεσα βιώματα» χωρίς φυσικό σώμα πριν από την ύπαρξη του φυσικού σώματος. Τι κρίμα που η μεγαλεπήβολη αυτή φιλοσοφία δεν έγινε ακόμη δεκτή στα θεολογικά μας σεμινάρια· εκεί θα μπορούσαν να εκτιμήσουν όλα τα χαρίσματά της.

«… Αναγνωρίσαμε ότι ο ίδιος ο φυσικός κόσμος είναι παράγωγο (υπογραμμισμένο από τον Μπογκντάνοφ) συμπλεγμάτων άμεσου χαρακτήρα (στα οποία ανήκουν και οι ψυχικοί συνειρμοί), ότι είναι αντανάκλαση τέτοιων συμπλεγμάτων σε άλλα ανάλογά τους συμπλέγματα, πολύ σύνθετου όμως τύπου (στην κοινωνικά οργανωμένη εμπειρία των ζωντανών όντων)».

Η φιλοσοφία που διδάσκει ότι ο ίδιος ο φυσικός κόσμος είναι παράγωγο, είναι γνησιότατη παπαδίστικη φιλοσοφία. Και ο χαρακτήρας αυτός δεν αλλάζει καθόλου από το γεγονός ότι ο ίδιος ο Μπογκντάνοφ αποκρούει επίμονα κάθε θρησκεία. Και ο Ντύρινγκ ήταν αθεϊστής· πρότεινε μάλιστα ν’ απαγορευτεί η θρησκεία στο «κοινωνιστικό» του καθεστώς. Κι ωστόσο ο Ένγκελς είχε απόλυτα δίκιο που τόνιζε ότι το «σύστημα» του Ντύρινγκ δεν μπορεί να τα βγάλει πέρα χωρίς τη θρησκεία. Το ίδιο ισχύει και για τον Μπογκντάνοφ, με τη μόνη ουσιαστική διαφορά ότι το παραπάνω απόσπασμα δεν είναι μια τυχαία ασυνέπεια, αλλά η ουσία του «εμπειριομονισμού» του και όλης της «υποκατάστασής» του. Αν η φύση είναι παράγωγο, είναι αυτονόητο ότι μπορεί να παραχθεί μόνο από κάτι μεγαλύτερο, πλουσιότερο, ευρύτερο, ισχυρότερο από τη φύση, από κάτι που υπάρχει, γιατί για να «παραγάγει» αυτό τη φύση, πρέπει να υπάρχει ανεξάρτητα από τη φύση. Ώστε, υπάρχει κάτι έξω από τη φύση και μάλιστα κάτι που παράγει τη φύση. Στα ρωσικά αυτό λέγεται θεός. Οι ιδεαλιστές φιλόσοφοι προσπαθούσαν πάντα ν’ αλλάξουν αυτή την ονομασία, να την κάνουν πιο αφηρημένη, πιο νεφελώδη και ταυτόχρονα (για την αληθοφάνεια) να τη φέρουν πιο κοντά στον «ψυχικό» σαν «άμεσο σύμπλεγμα», σαν άμεσα δοσμένο που δεν χρειάζεται αποδείξεις. Η απόλυτη ιδέα, το καθολικό πνεύμα, η παγκόσμια βούληση, η «γενική υποκατάσταση» του φυσικού από το ψυχικό είναι η ίδια ιδέα με διαφορετικές μόνο διατυπώσεις. Ο κάθε άνθρωπος γνωρίζει – και οι φυσικές επιστήμες ερευνούν- την ιδέα, το πνεύμα, τη βούληση, το ψυχικό, σαν λειτουργία του ομαλά εργαζόμενου ανθρώπινου εγκέφαλου· η απόσπαση αυτής της λειτουργίας από την ύλη που είναι οργανωμένη μ’ έναν ορισμένο τρόπο, η μετατροπή αυτής της λειτουργίας σε καθολική γενική αφαίρεση, η «υποκατάσταση» ολόκληρου του φυσικού κόσμου μ’ αυτή την αφαίρεση είναι παραληρήματα του φιλοσοφικού ιδεαλισμού, εμπαιγμός των φυσικών επιστημών.

Ο υλισμός λέει ότι η «κοινωνικά-οργανωμένη εμπειρία των ζωντανών όντων» είναι παράγωγο του φυσικού κόσμου, αποτέλεσμα μιας μακρόχρονης εξέλιξής του, της εξέλιξης από την κατάσταση εκείνη του φυσικού κόσμου, όπου δεν υπήρχαν και δεν μπορούσαν να υπάρξουν ούτε κοινωνικότητα, ούτε οργανικότητα, ούτε εμπειρία, ούτε ζωντανά όντα. Ο ιδεαλισμός λέει ότι ο φυσικός κόσμος είναι παράγωγο αυτής της εμπειρίας των ζωντανών όντων, και, λέγοντάς το αυτό, εξομοιώνει (αν δεν υποτάσσει) τη φύση με το θεό. Γιατί, ο θεός είναι αναμφίβολα παράγωγο της κοινωνικά οργανωμένης εμπειρίας των ζωντανών όντων. Όπως και να τη στριφογυρίσεις, η μπογκντανοφική φιλοσοφία δεν περιέχει τίποτε άλλο παρά αντιδραστική σύγχυση.

Ο Μπογκντάνοφ νομίζει ότι το να μιλάει κανείς για κοινωνική οργάνωση της πείρας είναι «γνωσιολογικός σοσιαλισμός» (βιβλ. ΙΙΙ, σελ. ΧΧΧΙV). Αυτά είναι φοβερές μωρολογίες. Αν σκέπτεται κανείς έτσι για το σοσιαλισμό, τότε οι ιησουίτες είναι οι πιο ένθερμοι οπαδοί του «γνωσιολογικού σοσιαλισμού», γιατί αφετηρία της γνωσιολογίας τους είναι η θεότητα, σαν «κοινωνικά-οργανωμένη εμπειρία». Και είναι αναμφισβήτητο ότι ο καθολικισμός είναι κοινωνικά-οργανωμένη εμπειρία· μόνο που δεν αντανακλά την αντικειμενική αλήθεια (που την αρνιέται ο Μπογκντάνοφ και που την αντανακλά η επιστήμη), αλλά την εκμετάλλευση της αμάθειας του λαού απ’ ορισμένες κοινωνικές τάξεις.