Γιατί, μιλάμε όμως για του ιησουίτες! Ο «γνωσιολογικός σοσιαλισμός» του Μπογκντάνοφ βρίσκεται ολόκληρος στους αγαπημένους του Μαχ ενυπαρξιστές. Ο Λεκλαίρ θεωρεί τη φύση συνείδηση του «ανθρώπινου γένους» («Der Realismus etc., S. 55*) και όχι του χωριστού ατόμου. Οι αστοί φιλόσοφοι θα μπορούσαν να σας σερβίρουν όσο θέλετε τέτοιο φιχτεϊκό γνωσιολογικό σοσιαλισμό. Και ο Σούππε τονίζει επίσης das generische, das gattungsmäßige Moment des Bewußtseins (πρβλ. S. 379-380 του «Vierteljahrsschrift fϋr wissenschaftliche Philosophie**, τόμος XVII), δηλ. το γενικό, το γενετικό στοιχείο της συνείδησης. Το να νομίζει κανείς ότι ο φιλοσοφικός ιδεαλισμός εξαφανίζεται με την αντικατάσταση της συνείδησης του ατόμου από τη συνείδηση της ανθρωπότητας, ή με την αντικατάσταση της εμπειρίας ενός προσώπου από την κοινωνικά-οργανωμένη εμπειρία είναι το ίδιο σαν να νομίζει ότι εξαφανίζεται ο καπιταλισμός, επειδή ένας καπιταλιστής αντικαθίσταται από μια μετοχική εταιρία.

Οι Ρώσοι μαχιστές μας Γιουσκέβιτς και Βαλεντίνοφ επανέλαβαν, μετά τον υλιστή Ραχμέτοφ, (βρίζοντάς τον ταυτόχρονα με καθαρά αλήτικο τρόπο), ότι ο Μπογκντάνοφ είναι ιδεαλιστής. Δεν μπόρεσαν όμως να σκεφτούν από πού ήρθε αυτός ο ιδεαλισμός. Απ’ όσα υποστηρίζουν βγαίνει ότι ο Μπογκντάνοφ είναι ένα ατομικό φαινόμενο, κάτι το τυχαίο, μια ξεχωριστή περίπτωση. Αυτό δεν είναι σωστό. Μπορεί ο Μπογκντάνοφ προσωπικά να νομίζει ότι έχει εφεύρει ένα «πρωτότυπο» σύστημα, μα φτάνει να τον συγκρίνει κανείς με τους παραπάνω μαθητές του Μαχ, για να δει πόσο λαθεμένη είναι αυτή η γνώμη. Η διαφορά ανάμεσα στον Μπογκντάνοφ και στον Κορνέλιους είναι πολύ μικρότερη, απ, ό,τι η διαφορά ανάμεσα στον Κορνέλιους και στον Κάρους. Η διαφορά ανάμεσα στον Μπογκντάνοφ και στον Κάρους είναι μικρότερη (από την πλευρά, εννοείται, του φιλοσοφικού συστήματος και όχι του βαθμού που έχουν συνείδηση των αντιδραστικών τους πορισμάτων) απ, ό,τι ανάμεσα στον Κάρους και στον Τσίεν κτλ. Ο Μπογκντάνοφ δεν είναι παρά μια από τις εκδηλώσεις εκείνης της «κοινωνικά-οργανωμένης εμπειρίας», που μαρτυράει την εξέλιξη του μαχισμού σε ιδεαλισμό. Ο Μπογκντάνοφ (φυσικά μιλάμε αποκλειστικά για τον Μπογκντάνοφ σαν φιλόσοσοφο) δεν θα μπορούσε να δει το φως του κόσμου, αν η διδασκαλία του δασκάλου του Μαχ δεν περιείχε «στοιχεία»… μπερκλεϋσμού. Και δεν μπορώ να φανταστώ πιο «φοβερή εκδίκηση» ενάντια στον Μπογκντάνοφ από το να μεταφραζόταν ο «Εμπειριομονισμός» του, ας πούμε, στα γερμανικά και να δινόταν στον Λεκλαίρ και στον Σούμπερτ-Ζόλντερν, στον Κορνέλιους και στον Κλάινπετερ, στον Κάρους και στον Πιγιόν (γάλλο συνεργάτη και μαθητή του Ρενουβιέ) για να τον κρίνουν. Οι φιλοφρονήσεις που θα πρόσφεραν οι γνωστοί αυτοί συμπολεμιστές και εν μέρει άμεσοι οπαδοί του Μαχ στην «υποκατάσταση», θα ήταν πολύ πιο εύγλωττες από οποιεσδήποτε κρίσεις τους.

*-«Der Realismus der modernen Naturwissenschaft im Lichte der von Berkeley und Kant angebahnten Erkenntniskritik», S. 55. Η Σύντ.

**-«Τρίμηνη Επιθεώρηση Επιστημονικής Φιλοσοφίας». Η Συντ.

Εξάλλου, δεν θα ήταν και σωστό η φιλοσοφία του Μπογκντάνοφ να θεωρείται ολοκληρωμένο και ακίνητο σύστημα. Μέσα στα εννιά χρόνια, από το 1899 ως το 1908, ο Μπογκντάνοφ πέρασε τέσσερα στάδια στις φιλοσοφικές του περιπλανήσεις. Στην αρχή ήταν «φυσικοϊστορικός», (δηλ. μισοασύνειδος και αυθόρμητα πιστός των φυσικών επιστημών) υλιστής. «Τα βασικά στοιχεία της ιστορικής αντίληψης της φύσης» έχουν καθαρά επάνω τους τα ίχνη αυτού του σταδίου. Η δεύτερη βαθμίδα είναι η «ενεργειακή» του Όστβαλντ, που ήταν της μόδας τα τελευταία χρόνια του περασμένου αιώνα, δηλ. ένας γεμάτος συγχύσεις αγνωστικισμος που γλιστράει πού και πού προς τον ιδεαλισμό. Από τον Όστβαλντ (στο εξώφυλλο του έργου «Μαθήματα φιλοσοφίας της φύσης» του Όστβαλντ υπάρχουν τα λόγια: «αφιερώνεται στον Ε. Μαχ») ο Μπογκντάνοφ πέρασε στον Μαχ, δηλ. δανείστηκε τις θεμελιακές αφετηρίες του υποκειμενικού ιδεαλισμού που είναι ασυνεπής και μπερδεμένος, όπως και όλη η φιλοσοφία του Μαχ. Το τέταρτο στάδιο είναι οι απόπειρές του να παραμερίσει μερικές αντιφάσεις του μαχισμού και να δημιουργήσει ένα είδος αντικειμενικού ιδεαλισμού. «Η θεωρία της γενικής υποκατάστασης» δείχνει ότι ο Μπογκντάνοφ διέγραψε τόξο σχεδόν 180° από το σημείο της αφετηρίας του. Αυτό το στάδιο της φιλοσοφίας του Μπογκντάνοφ βρίσκεται άραγε μακρύτερα ή κοντύτερα στο διαλεκτικό υλισμό απ’ ό,τι τα προηγούμενα στάδια; Αν ο Μπογκντάνοφ παραμένει στην ίδια θέση, τότε βέβαια είναι μακρύτερα. Αν, όμως, εξακολουθεί να κινείται προς τα μπρος πάνω στην ίδια καμπύλη, όπου κινούνταν τα τελευταία εννιά χρόνια, τότε βρίσκεται κοντύτερα: του χρειάζεται τώρα να κάνει μόνο ένα σοβαρό βήμα για να γυρίσει ξανά στον υλισμό και συγκεκριμένα: ν’ απορρίψει καθολικά την καθολική του υποκατάσταση. Γιατί, η καθολική αυτή υποκατάσταση συγκεντρώνει μαζί σε μια κινέζικη πλεξούδα όλα τα αμαρτήματα του μεσοβέζικου ιδεαλισμού, όπως ακριβώς (silicet parva componere magnis! – αν επιτρέπεται να συγκρίνει κανείς τα μικρά με τα μεγάλα) η «απόλυτη ιδέα» του Χέγγελ είχε συγκεντρωθεί μαζί με όλες τις αντιφάσεις του ιδεαλισμού του Καντ και όλες τις αδυναμίες της φιλοσοφίας του Φίχτε. Του Φόϋερμπαχ τού έμενε να κάνει μόνο ένα σοβαρό βήμα για να ξαναγυρίσει στον υλισμό, και συγκεκριμένα: να πετάξει καθολικά, να διώξει απόλυτα την απόλυτη ιδέα, τη χεγγελιανή αυτή «υποκατάσταση» του φυσικού κόσμου «από τον ψυχικό». Ο Φόϋερμπαχ έκοψε την κινέζικη πλεξούδα του φιλοσοφικού ιδεαλισμού, δηλ. πήρε για βάση τη φύση χωρίς καμιά «υποκατάσταση».

Η ζωή θα μάς δείξει αν η κινέζικη πλεξούδα του μαχιστικού ιδεαλισμού θα εξακολουθήσει να μεγαλώνει για πολύ καιρό ακόμη.

Advertisements